Dobrze zachowane ruiny pozwoliły zrekonstruować wiele budowli i odtworzyć życie codzienne miasta rzymskiego z I w. Pompeje były założone na regularnej siatce ulic, otoczone murem obronnym z ośmioma bramami. Ulice miały brukowane nawierzchnie i system kanalizacyjny.

Pompeje zajmowały obszar 64 hektarów, a ich obwód wynosił 3 km – pod względem wielkości był więc przeciętnym miastem italskim wczesnego cesarstwa. Liczyły około 20 tyś. mieszkańców.  Miasto miało kształt nieregularnego owalu. Choć różne są opinie na ten temat, najprawdopodobniej zaczątek miasta powstał w południowo-zachodniej części na terenie niskim i płaskim, na którym w sposób bezładny zbudowano zwartą grupę budynków, a obok, na wzniesieniu – cytadelę (Forum Trójkątne), gdzie archeolodzy wykopali szczątki świątyni wczesnodoryckiej. Potem, pod koniec V w. p.n.e., tuż przed albo po najeździe Samnitów, część mieszkalna osiedla poczęła się rozbudowywać, ale tym razem wzdłuż lini prostych. Takie geometryczne, uporządkowanie planowanie przestrzenne miasta wywodziło się od greckiego architekta i urbanisty, Hippodamosa z Miletu, którego dziełem był plan panhelleńskiej kolonii Turioj (443 p.n.e.) w południowo-wschodniej Italii. Stamtąd jego idee powędrowały na północ do Kampanii. Siatka ulic w Pompejach nie jest tak symetryczna, jak przewidywały normy Hippodamosa: odległości między przecznicami nie zawsze są jednakowe, zwarta zabudowa ograniczona dwoma przecznicami nie zawsze jest prostokątna, choć najczęściej zbliżona jest do kwadratu o boku długości średnio 59,5 m. Mimo tego braku symetrii Pompeje stanowią najstarszy znany nam całościowo kompleks urbanistyczny o zadziwiająco wysokim, jak na owe czasy, standardzie.

Następne oznaki intensywniejszej rozbudowy miasta pochodzą dopiero z koń. II w. p.n.e. W początkach następnego wieku kolonia Sulli w Pompejach rozrosła się i wypiękniała, a później i August dołożył do tego swoją cegiełkę. Jednakże architekci i projektanci przeżywali okres najlepszej koniunktury w czasach Nerona, po trzęsieniu ziemi w roku 62 n.e. Wezwano ich wówczas nie po to, aby powiększyć miasto, lecz żeby odbudować liczne domy, które trzęsienie ziemi zniszczyło lub uszkodziło. Odbudowa trwała jednak bardzo długo. Budowniczowie nie zdołali odtworzyć nawet domów prywatnych, a program restauracji budynków użyteczności publicznej w wielu przypadkach ledwo został rozpoczęty, gdy kataklizm w roku 79 pochłonął wszystko.

FORUM, zbudowane na dużym prostokątnym placu, było centrum życia obywatelskiego, religijnego i gospodarczego miasta. Stronę północną zamyka świątynia Jowisza z II w. a.C., po obu jej stronach są łuki honorowe. Świątynia, najważniejsza budowla sakralna Pompejów jest udanym przykładem architektury w stylu italskim. Ustawiona na podium z podwójnym rzędem szerokich schodów ma ’pronao’ otoczone kolumnami korynckimi oraz przestronne pomieszczenie z kolumnadą wewnątrz. Pozostałe boki świątyni okrążał ciąg portyków, którego fragmenty wieńczą krużganki arkadowe smukłych kolumn nad belkowaniem.
Po stronie południowej placu, szereg postumentów wskazuje miejsce, w którym ustawione były posągi honorowe. Najokazalszy cokół został zidentyfikowany jako ’suggestum’, trybuna mówców.

BAZYLIKA

Bazylika była najstarszą budowlą publiczną w Pompejach. Wzniesiono ją w południowo-zachodnim krańcu Forum pomiędzy 120 a 73 r. p.n.e. Teraz znajduje się ona pomiędzy Świątynią Apollina a budynkami administracyjnymi. Bazylika służyła przede wszystkim jako sąd, ale zawierano tu także transakcje handlowe i prowadzono różnorodne dyskusje. Ogromna, nie zadaszona przestrzeń w środkowej części budowli, stanowiła idealne miejsce dla hałaśliwych spotkań wielkich tłumów. Otaczał ją monumentalny perystyl z dwudziestoma ośmioma kolumnami, z których każda miała metr obwodu i dziesięć metrów wysokości. Dwie długie nawy boczne ułatwiały poruszanie się, a ludzie mogli finalizować transakcje handlowe w dyskretnym cieniu szerokich kolumn.
Aby wejść do Bazyliki, trzeba było przejść przez portyk Forum, a następnie przez przedsionek. Na końcu nawy znajdował się trybunał o wysokości dwóch pięter. Na parterze mieściło się podwyższenie otoczone sześcioma kolumnami oraz drewniane schody prowadzące na pierwsze piętro. Plan Bazyliki, który wykorzystywano przy budowie różnorodnych budowli, stał się inspiracją również dla budowniczych pierwszych kościołów chrześcijańskich.

MACELLUM

Pompejańskie macellum (czyli targ) zbudowano na bardzo prostym planie. Na prostokątnym, otoczonym kolumnami, dziedzińcu, znajdowało się dwanaście dwunastościennych podpór, na których wspierał się dach tholos, pod którym sprzedawano ryby i skorupiaki. Wzdłuż południowej i północnej ściany biegły rzędy sklepów. Archeolodzy odkryli tam figi, pistacje, śliwki, winogrona, soczewicę i chleb. Ryby sprzedawano przy ladzie w dużej sali, która znajdowała się po południowo-wschodniej stronie kolumnady, a owce w narożniku północno-wschodnim. Do targu można było dotrzeć z trzech stron. Dzięki filarom i posągom z białego marmuru, portyk wychodzący na Forum robił bardzo duże wrażenie. Dwa pozostałe wejścia, umieszczone po stronie północnej i południowo-wschodniej, posiadały nisze poświęcone Geniuszowi targu. Po wcześniejszych trzęsieniach ziemi, w roku 79 n.e. macellum w Pompejach nie zostało jeszcze całkowicie odbudowane.
Dwa pomieszczenia po północnej stronie były poświęcone kultowi członków rodziny cesarskiej. W bocznych niszach w jednym z tych pomieszczeń odnaleziono posągi siostry Augusta, Oktawii, i jego syna Marcellusa. Prawdopodobnie zostawiono także miejsce na posągi Agryppiny i Nerona, natomiast uważa się, że na cokole zwróconym do wejścia stał posąg cesarza Klaudiusza. Obok tej kaplicy znajdowało się pomieszczenie przeznaczone na posiłki kolegium religijnego.

ŁAŹNIE TERMY

Termy, czyli łaźnie publiczne stanowiły centrum życia towarzyskiego. W czasie wykopalisk w Pompejach natrafiono na kilka łaźni miejskich, a ich liczba świadczy o ważnej roli, jaką odgrywały one w życiu mieszkańców. W mieście powstały trzy łaźnie. W porządku chronologicznym były to łaźnie Stabiańskte, łaźnie Rynkowe i łaźnie Centralne. Wszystkie te budowle znajdowały się w najważniejszych punktach miasta. Łaźnie Stabiańskie pochodzą z okresu Samnickiego, a dwa ostatnie przybytki tego typu w czasie wybuchu w 79 roku n.e. ciągle jeszcze były rozbudowywane. Łaźnie Stabiańskie położone były na skrzyżowaniu ulicy Stabiańskiej i Ulicy Obfitości. Najwcześniejsze części tej budowli pochodzą z IV wieku p.n.e., a późniejsze z II wieku p.n.e.

Początkowo wodę czerpano ze studni za pomocą koła hydraulicznego, ale po zainstalowaniu systemu wodociągowego, co miało miejsce za panowania Augusta, łaźnie mogły już korzystać z wody bieżącej. Budynek miał dwie części, osobną dla mężczyzn i osobną trochę mniejszą dla kobiet. Fasadę budynku i pomieszczenia wewnętrzne pokrywały bogate zdobienia z polichromowanego stiuku. Tradycyjne rozmieszczenie pomieszczeń wyglądało następująco: palestra, duży basen kąpielowy i destrictarium, czyli pomieszczenie, w którym atleci zeskrobywali ze swoich ciał pot i brud za pomocą strigila. W skład części męskiej wchodziły: westybul, sala do kąpieli zimnej (frygidarium), bogato zdobiona szatnia (apodyterium), sala do kąpieli ciepłej (tepidarium), a na końcu znajdowała się sala do kąpieli gorącej (caldarium). Łaźnie Rynkowe, których układ był bardzo podobny do układu poprzednio opisanej budowli, zbudowano w pierwszej połowie I p.n.e. Są one położone bliżej centrum miasta. Początkowo wodę do nich także czerpano ze studni. Ciekawą cechą, która odróżnia je od innych budowli tego typu jest to, że tepidarium, czyli sala do kąpieli ciepłej, nie była ogrzewana za pomocą centralnego ogrzewana, ale za pomocą dużego kotła z brązu. Sklepienia łaźni zdobił elegancki stiuk, przedstawiający sceny mitologiczne. Łaźnie Rynkowe także posiadały osobną część damską, ale ta była ogrzewana bardziej skomplikowanym systemem ogrzewania. W czasie wybuchu Wezuwiusza właśnie te łaźnie, które niedawno odnowiono, były jedyną działającą budowlą tego typu w mieście. Łaźnie Centralne, które znajdowały się na skrzyżowaniu ulicy Nolańsktej i Stabiańskiej, zbudowano po trzęsieniu ziemi w 62 roku. Były one największym ze wszystkich tego typu przybytków w mieście, ale prac przy ich odbudowie nigdy nie doprowadzono do końca. Warte zanotowania jest to, że nie miały one oddzielnych części dla mężczyzn i kobiet. Pomiędzy tepidarium a caldarium dodano laconicum, czyli pomieszczenie pokryte kopułą, w której można było zażywać kąpieli suchej. W ścianach tej sali znajdowały się nisze i osiem dużych okien, z których kilka wychodziło na patestrę. Budowle tego typu zainicjowały zupełnie nową formę architektoniczną i częściowo przyczyniło się to do wykorzystania światła słonecznego w pomieszczeniach. Rzymianie rozpoczęli wytwarzanie okien w pierwszej połowie pierwszego wieku naszej ery, co z pewnością było także wynikiem rozwoju technik architektonicznych.

TEATR WIELKI

Teatr, w którym wystawiano tragedie i pantomimy, znajdował się w południowej części miasta, na wschód od Forum Trójkątnego. Można do niego było dojść zarówno od ulicy Stabiańskiej, jak i od Forum Trójkątnego. Jego budowa rozpoczęła się w II poł. II w. p.n.e., kiedy to rozbudowywano okolice Forum miejskiego i Forum Trójkątnego. Pierwsze teatry, które powstały na terenie Italii, były niczym więcej, jak tylko tymczasowymi drewnianymi rusztowaniami, które wznoszono w razie potrzeby i zaraz potem demontowano. Jednakże teatr w Pompejach był stałą budowlą zbudowaną z kamienia, a warto wspomnieć, że powstał na sto lat przed zbudowaniem podobnego obiektu w Rzymie. W zapiskach zachowało się nawet imię jego architekta, co w starożytności należało do rzadkości. Zbudowano go, wzorując się na teatrach greckich, a rzędy siedzeń dla widzów osadzono na naturalnym stoku uformowanym przez strumień zastygłej lawy. Dzięki temu, że jego kształt przypominał podkowę, mogło się w nim pomieścić około pięciu tysięcy widzów. Widownia składała się z półkolistych rzędów siedzeń, których rolę odgrywały w praktyce wysokie schody zbudowane wokół sceny. Na dole widowni znajdowała się orchestra, gdzie cztery rzędy schodów były wydzielone dla dekurionów. Czasami, dla ochrony przed słońcem, nad widownią rozciągano płócienną tkaninę, czyli velum. Aktorzy występowali na tle niezwykle ozdobnej fasady budynku scenicznego (frons scaenae). Na jego tyłach znajdowała się kolumnada z ogrodem, do którego widzowie schodzili w czasie przerw lub kiedy przedstawienie zostało przerwane przez deszcz.

ODEON

Odeon lub kryty teatr, jak nazwali go jego odkrywcy (albo Mały Teatr, jak nazywamy go dzisiaj) stał w pobliżu Teatru Wielkiego , a obie budowle były ze sobą bezpośrednio połączone. Powstał on o wiele wcześniej (około 70 roku p.n.e.) od teatru i, według odnalezionych zapisków, większą część kosztów budowy pokryli dwaj dekurionowie, którzy byli wtedy najbardziej wpływowymi obywatelami miasta. Odeon mógł pomieścić od 1500 do 2000 widzów. Była to budowla na planie prostokąta o wymiarach 30,3 na 28,6 metrów, a jej wysokość musiała sięgać 6 metrów. Pompejański Odeon zbudowano wzorując się na teatrach greckich. Pierwszy Odeon zbudował Perykles, wielki ateński mąż stanu, żyjący w piątym wieku przed Chrystusem. Był to mały teatr ze składanym dachem, w którym odbywały się konkursy muzyczne. Rzymianie używali tej nazwy do określania małego, krytego teatru, który służył zarówno jako sala koncertowa, jak i do recytacji przy akompaniamencie instrumentów muzycznych oraz wykładów. Odeon w Pompejach także musiał mieć dach, ponieważ we wcześniej wspomnianych zapiskach jest określany jako theatrum tectum, czyli „teatr kryty”. Niestety, cała górna część teatru uległa zniszczeniu, dlatego nie udało się określić, jak ten dach wyglądał. Jednak na podstawie struktury budowli można przypuszczać, że główna część teatru, czyli cavea, znajdowała się pomiędzy dwoma ścianami, na których wsparta były struktura dachu. W odróżnieniu od dużego teatru, którego widownia zbudowana była na planie podkowy, cavea, czyli widownia, odeonu ma kształt półkola. Składa się ona z trzydziestu dziewięciu rzędów siedzeń, z których pierwsze cztery tworzyły orchestrę i były przeznaczone dla dekurionów.

PALESTRA

W starożytnej Grecji palestra była obszarem o kształcie kwadratu, znajdującym się obok gymnasium. W Rzymie natomiast palestry były zazwyczaj połączone z łaźniami publicznymi. Z kolei w Pompejach Wielka Palestra była odrębnym miejscem, co można wytłumaczyć silnymi wpływami hellenistycznymi w tej części Cesarstwa.
Przed zbudowaniem Palestry, które miało miejsce na początku panowania Augusta (około 25 roku p.n.e.), na tym samym miejscu znajdowała się mniejsza budowla samnicka. Nowa Palestra była o wiele większa (142 x 107 m) i posiadała wszystkie cechy budowli tego typu, choć miała także kilka cech wyróżniających: 10 wejść, 3 wewnętrzne portyki z kolumnami, basen (34 x 22 m) znajdujący się pośrodku; drzewa ocieniające dziedziniec i w środkowej części zachodniego portyku, prostoktną exedrą, poświęconą bogom gymnasium – Hermesowi lub Herkulesowi – a także prawdopodobnie samemu cesarzowi. Pomieszczenia otaczające południowy portyk służyły jako szatnie, natomiast innych pokoi używali atleci, kiedy nacierali się oliwa, a jeszcze innych, kędy za pomocą skrobaczek (strigilia) zdrapywali z siebie zaschniętą oliwę po zakończeniu ćwiczeń. W Palestrze istniały także inne pomieszczenia, w których można było wziąć kąpiel, poddać się masażom, a nawet sale, w których można było poczytać lub wysłuchać wykładu.
Na terenie Palestry uprawiano przeważnie zapasy, pancratium oraz boks. Zapasy polegały na tym, że zawodnicy musieli przewrócić przeciwnika na ziemię albo przynajmniej zmusić go do dotknięcia jej kolanem. Pancratium, czyli połączenie boksu na gołe pieści, kick-boxingu i zapasów (zarówno na stojąco, jak i w parterze), było sportem bardzo brutalnym, praktycznie wszystkie chwyty były dozwolone. Ulubioną konkurencją Rzymian był boks. Pod wieloma względami różnił się on od dzisiejszego boksu: na przykład nie istniały kategorie wagowe, co z pewnością dawało przewagę cięższemu zawodnikowi. Walki nie były dzielone na rundy i nie były ograniczone czasowo. Kończyły się dopiero wtedy, kiedy jeden z zawodników się poddał lub został definitywnie pobity. Ciosy zazwyczaj wymierzano w głowę. „Rękawice” stanowiły opaski z grubej skóry, często wzmacnianej metalem, co przyczyniało się do tego, że wiele walk kończyło się nawet śmiercią jednego z zawodników.

FORUM TRÓJKĄTNE

Najstarszą częścią miasta było forum trójkątne (Forum Triangulare) z ruinami doryckiej świątyni z VI w. p.n.e. poświęconej Harculesowi. Nazwa forum pochodzi od kształtów terenu, na którym powstało. Do zamkniętego placu, prowadził przedsionek z kolumnami. W II w. p.n.e. zbudowano portyk, który otaczał forum ze wszystkich stron. Za świątynią stała półkolista ławka i zegar słoneczny. Forum trójkątne pełniło funkcje rekreacyjne, było miejscem spacerów.

Domy pompejańskie miały charakter grecko-rzymski (założenie osiowe z atrium i perystylem) Typowe mieszkanie rodziny pompejańskiej zajmowało prostokąt o wymiarach 34×97 m. Do głównego domu prowadziło jedno wejście. Przez wąski korytarz zamknięty z ulicy podwojami zaopatrzonymi w kołatki, wchodziło się do głównej, reprezentatywnej sali domu. Było to atrium z marmurowym basenem, do którego przez otwór w suficie wpadała woda deszczowa. Basen otaczały kolumny podtrzymujące dach domu. Piękny ten salon, przeznaczony był na przyjęcie gości, zdobiły zazwyczaj szemrzące fontanny oraz popiersia przodków i członków rodziny. Wszystkie pokoje były skierowane od wewnątrz, oprócz kuchni i pomieszczeń gospodarczych, do których dostęp był bezpośrednio z ulicy. Po dłuższych bokach atrium znajdowały się szeregi zasłoniętych kotarami małych pokojów bez okien. Były tam sypialnie (dormitoria) i jadalnie (triclinia), gdzie w wielu wypadkach zachowały się kamienne łoża, na których biesiadnicy leżeli zwróceni głowami do stołu. Z atrium obok pokoju pana domu (tablinium) wchodziło się do perystylu. Był to pieczołowicie pielęgnowany przez niewolników ogród, otoczony kolumnami i alkowami. Stanowił on pełen zacisznego uroku ośrodek życia domowego. Zazwyczaj tryskały tam fontanny, rozsypując krople chłodnej wody na kwiaty, drzewa i trawniki.

Na podstawie zwęglonych korzeni udało się odtworzyć dokładny obraz tych ogródków. Rosły tam na klombach lilie, róże damasceńskie, malwy, narcyzy, irysy i stokrotki. Wśród drzew spotyka się najczęściej akacje, cyprysy, wawrzyny, platany, dęby i pinie, wśród krzewów i traw dekoracyjnych aloes, bluszcz, mitr, papirus i trzcinę. Praktyczni pompejańczycy nie zapomnieli również o drzewach owocowych i jarzynach. W odkopanych willach znaleziono zwęglone resztki świadczące, iż sadzono tam migdały, słodkie kasztany, figi, orzechy, daktyle, wiśnie, oliwki, granaty, jabłonie, grusze, winogrona, bób, szparagi, melony, tykwy i dynie.

ZDOBNICTWO DOMOSTW

Komnaty wspaniałych pałaców świadczą o wielkim zamiłowaniu ich właścicieli do piękna, Ściany niemal wszystkich pokojów zdobiły malowidła oraz sztukaterie z marmuru. Obrazy, pokrywające ogromne płaszczyzny, najczęściej przedstawiają sceny z rzymskiej i greckiej mitologii.

Pompejańczycy nie poprzestawali jednak na tematyce mitologicznej. W różnych okresach czasu zmieniała się w tej dziedzinie moda, toteż uczeni odróżniają w pompejańskim malarstwie ściennym cztery zasadnicze style. Bardzo ciekawy jest styl iluzjonistyczny. Na obrazach tej epoki widzimy fantastyczną architekturę i pejzaże przedstawione z perspektywą tak łudząco realistyczną, że odnosi się wrażenie, jakby patrzyło się przez framugę okna na świat zewnętrzny pełen przestrzeni, słońca i powierza.
Po zdobyciu przez Rzymian Egiptu w 30 r. p.n.e. pojawiają się na ścianach ich domów lotosy, hipopotamy, krokodyle, Pigmejczycy, piramidy i widoki Nilu. Kontrast do tych motywów tworzy cykl obrazów uderzających wdziękiem i zadziwiającym poczuciem humoru. Widzimy na nich małych geniuszów, czyli skrzatów domowych, pochłoniętych najróżniejszymi rzemiosłami, jakie wówczas uprawiano w Pompei; warzą oni potrawy, naprawiają sandały, wyrabiają różne akcesoria złotnicze, wygładzają deski, uderzają młotem w kowadło, wsadzają chleb do pieca piekarskiego, zbierają winogrona i wytłaczają nogami sok winny.

Na ścianach spotyka się również często realistyczne ujęte portrety. Tak, więc Terentius Proculus, właściciel dużej piekarni, dorobiwszy się majątku wybudował sobie wcale ładną willę i na jednej ze ścian kazał artyście sportretować żonę i siebie. Mężczyzna o lekkim zaroście twarzy i odstających uszach trzyma w dłoni, prawdopodobnie dla przybrania sobie powagi, rolkę papirusu; kobieta z dużymi sarnimi oczyma, prostym nosem i ładnym owalem twarzy ma przed sobą woskową tabliczkę, a rylcem dotyka warg, jakby zastanawiała się, co ma napisać.

SZTUKA POMPEJSKA

Malarstwo stanowiło podstawowy element w otoczeniu obywateli cesarstwa rzymskiego. Malarstwo ścienne dodawało rangi architekturze domu. W Pompejach można natknąć się na jej niezwykłą różnorodność. Wyróżniamy cztery style „pompejańskie”.
Pierwszy styl z „inkrustacjami” (ok. 150 – 80 p.n.e.) polegał na malowaniu ściany w ten sposób, by stworzyć imitację barwnego marmuru, alabastru czy porfiru.
Drugi styl zwany „architektonicznym” (I w. p.n.e.) rozwinął tendencję iluzjonistyczną, ze ścianami otwierającymi się na architekturę i krajobrazy w głębi. Następnie pojawiły się sylwetki ludzkie. Pod koniec tego okresu posługiwano się projektami architektonicznymi, aby obramować obrazy przedstawiające sceny z mitologii.
Trzeci styl zwany jest ornamentalnym (od pocz. I w. n.e. do 60 r. ), który pozbywa się tych iluzjonistycznych otwarć. Do obramowania wielkich obrazów używa się jednolitego tła, urozmaicanego girlandami i łodygami roślin (a następnie kandelabrami). Dominuje czerń i czerwień.
Styl czwarty „imaginacyjny” (od ok. 60 r. do wybuchu 79 r.) stanowił kompromis pomiędzy czysto ornamentalnymi kompozycjami trzeciego stylu i kompozycjami przestrzennymi stylu drugiego. Przedstawiona architektura nie jest już realna, ale przetworzona wyobraźnią artysty. W modzie jest kolor żółty.

Malarstwa w Pompejach nie można redukować do tak wielkich kompozycji ściennych. Pośród fresków pojawiają się niewielkie krajobrazy, martwa natura i mniej lub bardziej malownicze obrazy. Malarstwo sztalugowe, wykonywane techniką tempery ostrym pędzelkiem na cienkich deseczkach, także cieszyło się uznaniem i było później obramowywane. Malarzy nie traktowano jak artystów, lecz jak rzemieślników, z których każdy miał swoją specjalność: tła, ornamenty lub sceny z postaciami. Posługiwano się szeroką gamą kolorów, uzyskiwanych z barwników warzywnych, zwierzęcych.