Malarstwo w sztuce Renesansu

Wyjątkowo silny w Polsce system cechowy tamował długo rozwój indywidualnej twórczości. Sprzyjał też przywiązaniu do tematycznych i ikonograficznych schematów gotyckich, które utrzymywały się przez długie lata. Przełomem stało się wprowadzenie pejzażu do tła obrazu, sugerowanie przestrzeni, rezygnacja ze złotego tła. Malarstwo sztalugowe renesansu rozwijało się słabo i nie wydało dzieł równych  niderlandzkim czy włoskim.                                                                                                    W warsztatach miniatorskich w Krakowie gdzie sztuka renesansu  rozkwitała powstawało coraz więcej miniatur o tematyce świeckiej. Przykłady dzieł  tego czasu to: miniatury „Kodeksu Baltazara Behema”, „Graduału Jana Olbrachta”, „Pontyfikatu Erazma Ciołka” . Kodeks  jest zbiorem statutów cechowych.  Miniatury przedstawiają sceny z ówczesnego życia miasta, ukazują różne rzemiosła. Mimo użycia złota, barwy zestawione są śmiało.                                      

Wybitnym twórcą w Krakowskich warsztatach miniatorskich był malarz  Stanisław Samostrzelnik. Ozdobił on iluminacjami liczne dokumenty (np. przywilej opatowski), księgi liturgiczne (np. modlitewniki Zygmunta Starego), oraz inne księgi (np. żywoty arcybiskupów gnieźnieńskich).  Samostrzelnik był twórcą nowego gatunku malarstwa: samodzielnego wizerunku człowieka, wolnego od powiązań ze sceną religijną. W  tym  gatunku  namalował portret biskupa Tomickiego. Portret  ten zaliczany jest do serii współczesnych portretów z klasztoru Dominikanów w Krakowie. Iluminacje Stanisława Samostrzelnika z Mogiły znajdziemy w modlitewnikach: „Modlitewnik Zygmunta I Starego” (1524), „Modlitewnik Królowej Bony” (1527), „Modlitewnik Krzysztofa Szydłowieckiego” (1527). Artysta dekorował także „Poczet gnieźnieńskich arcybiskupów”, „Żywoty biskupów krakowskich” Jana Długosza (1530 – 1535), „Ewangeliarz Piotra Tomickiego”. Przypisuje się mu także autorstwo fresków w klasztorze cystersów w Mogile. Ten najwybitniejszy przedstawiciel dojrzałego renesansu był świetnym portrecistą operującym już formami prostszymi w porównaniu do sztuki gotyku.

Najbardziej interesującą dziedziną malarstwa XVI w. były portrety. Powstawały wtedy liczne portrety królewskie, magnackie i mieszczańskie charakterystyczne dla epoki renesansu. Ważniejszym twórcą portretów w Polsce był Marcin Kober. W malarstwie ołtarzowym zaczęła zanikać sztuka gotycka pod wpływem manieryzmu niderlandzkiego. Zaczęto dekorować ściany i sufity drewnianych kościołów, na których malowano np. postacie grajków.

Mistrz Bitwy pod Orszą, Bitwa pod Orszą, 1520-1534, olej na desce, Muzeum Narodowe w Warszawie / autor nieznany

Kodeks Baltazara Behema – pochodzący z początku XVI wieku kartulariusz, zawierający przywileje i statuty miasta Krakowa oraz roty przysiąg i ustawy cechów krakowskich. Został zapisany gotycką majuskułą w jednej kolumnie w trzech językach: polskim, łacińskim i niemieckim z inicjatywy notariusza miejskiego Baltazara Behema. Tekst kodeksu obejmuje 372 kart formatu 32,7 na 24,3 cm  i udekorowany jest 27 barwnymi miniaturami niezidentyfikowanego artysty,  w większości ukazującymi dzień  powszedni rzemieślników i kupców Krakowa. W 1880 został wyposażony w oprawę z gładkiej skóry i srebrne okucia.

Miniatura z kodeksu Baltazara Behema – u ludwisarza, 1505, Uniwersytet Jagielloński, Kraków
Pracownia malarza – karta z Kodeksu Baltazara Behema
 
 
Biskup Piotr Tomicki. Stanisław Samostrzelnik, tempera na drewnie
Jedyny zachowany w zbiorach polskich iluminowany rękopis dzieł Józefa Flawiusza i jedyny zawierający pełną wersję obu dzieł. Autorem iluminacji był ten sam artysta, który ozdobił Mszał nr 2 katedry krakowskiej, zwany także Mistrzem Panny z Jednorożcem. Rękopis zawiera 15 inicjałów malarskich, z których 7 z przedstawieniami figuralnymi (m.in. Adam i Ewa w raju, król Dawid, scena budowy świątyni).
Rękopis ufundował opat Maciej Skawinka, a przepisał organista tyniecki Maciej w 1466 (kolofon). Zakupiony wraz z Sakramentarzem tynieckim przez Stanisława Kostkę Zamoyskiego w 1814 i włączony do Biblioteki Ordynacji Zamojskiej. W 1945 przejęty przez Bibliotekę Narodową.

Stanisław Samostrzelnik
Kraków ok. 1480 – Mogiła pod Krakowem 1541

Pochodził z rodziny rzemieślników, zawodu uczył się prawdopodobnie w warsztacie cechowym i w klasztorze oo. Cystersów w Mogile, do którego wstąpił najpóźniej w 1506 roku. Dzięki opiece kanslerza wielkiego koronnego Krzysztofa Szydłowieckiego mógł poza klasztorem być przez 20 lat kapelanem i nadwornym malarzem swojego protektora. W czasie pobytu z K. Szydłowieckim na Węgrzech poznał malarstwo włoskie. Pracował też dla dworu królewskiego i biskupa krakowskiegp Piotra Tomickiego. W 1534 roku wrócił do klasztoru. Uprawiał wszystkiw rodzaje malarstwa: miniaturowe książkowe (Modlitewnik Zygmunta Starego – 1524, Modlitewnik królowej Bony – 1527, Modlitewnik Krzysztofa Szydłowieckiego- 1527, Modlitewnik Gasztołda – 1527, Liber geneseos illustris familiae Schidloviciae – ok. 1530, Ewangeliarz Piotra Tomickiego), sztalugowe (Portret biskupa Piotra Tomickiego) i monumentalne – freski w kościele i klasztorze Cystersów w Mogile.   

Pergaminowy ewangelistarz wykonany został w latach 1533-34 z polecenia Piotra Tomickiego,biskupa przemyskiego, poznańskiego i krakowskiego, podkanclerzego koronnego oraz sekretarza królewskiego. W procesie jego powstawania uczestniczyli Stanisław Górski – skryptor oraz Stanisław Samostrzelnik – najsłynniejszy iluminator czasów Zygmunta I – autor dekoracji malarskiej. Księgę zawierającą wypisy z Ewangelii używane podczas sprawowana liturgii zdobią liczne inicjały figuralne odnoszące się do kolejnych świąt wynikających z roku liturgicznego oraz rozbudowane, roślinno-kwiatowe bordiury. W czasie II wojny światowej ewangelistarz został skradziony przez Hansa Franka, powrócił ze Śląska 31 sierpnia 1945 r.
Św. Wojciech – miniatura Stanisława Samostrzelnika z cyklu ilustracji do Żywotów arcybiskupów gnieźnieńskich Jana Długosza ze zbiorów Biblioteki Narodowej Warszawie
Święty Stanisław adorowany przez Zygmunta Starego i biskupa Piotra Tomickiego, ok. 1535. Miniatura z „Katalogu żywotów arcybiskupów gnieźnieńskich”. Stanisław Samostrzelnik Biblioteka Narodowa, Warszawa.
Chrystus Frasobliwy Stanisław Samostrzelnik
Ok. 1515. Tempera na desce,
Muzeum klasztoru Cystersów w Szczyrzycu
Rycerz (Mikołaj Szydłowiecki II herbu Odrowąż) Stanisław Samostrzelnik
Biblioteka PAN w Kórniku.
Anna z Tęczyńskich Szydłowiecka Stanisław Samostrzelnik
Ok.1530.
„Liber geneseos illustris Familiae Schidloviciae”.
Biblioteka PAN w Kórniku
Modlitewnik Zygmunta Starego Stanisław Samostrzelnik
Klasztor Cystersów w Mogile / Freski Samostrzelnika

GRADUAŁ JANA OLBRACHTA  ilustrowany, rękopiśmienny trzytomowy kodeks muzyczny ufundowany w latach 1499-1500 przez króla Jana Olbrachta dla katedry wawelskiej. Graduał ukazał się w trzech tomach: De tempore, De sanctis i De Beata Virgine choć pierwotnie był planowany jako jedna całość. Data znajdująca się na oprawie tom pierwszego wskazuje, że dwie pierwsze części wykonano w latach 1499-1501. Natomiast napis fundacyjny tomu trzeciego zawiera datę 26 stycznia 1506 roku jako ukończenia tekstów. Został więc ukończony cztery lata po śmierci króla. Rękopis został spisany przez dwóch skrybów: Tomasza i Stanisława przy czym zapis nutowy kodeksu pochodzi od Tomasza. Dekoracje Graduału Olbrachta stanowią jedno ze szczytowych osiągnięć miniatorstwa krakowskiego z przełomu XV i XVI wieku.

Graduał
Obraz malarza gdańskiego z 1480 (z kościoła Mariackiego w Gdańsku, MNWwa), podzielony na 10 pól, zawierających po parze przedstawień ilustrujących zachowanie i przekroczenie przykazania w życiu codziennym.

Pontyfikał Erazma Ciołka

manuskrypt z lat około 1506–1518, bogato iluminowany (62 miniatury oraz liczne dekoracje marginesów i inicjałów) przez zespół krakowskich malarzy-miniaturzystów, m.in. Mistrza Kodeksu Behema, Mistrza Mszału Jasnogórskiego oraz Mistrza Ukrzyżowania. W liczącym 265 pergaminowych kart znajdują się opisy obrzędów liturgicznych, w tym intronizacja, koronacja króla i królowej, a ponadto modlitwy odprawiane przez biskupa. Skryptorem dzieła był prawdopodobnie Wacław Żydek, zaś zleceniodawcą Erazm Ciołek herbu Sulima – sekretarz króla Aleksandra Jagiellończyka. Cenny przykład polskiego malarstwa książkowego łączącego tradycję późnego gotyku, w zbiorach Biblioteki Czartoryskich w Krakowie.