Dworek Sierakowskich w Sopocie

Od XV wieku gdańscy patrycjusze zgodnie z modą ogarniającą całą Europę, budowali letnie domy wśród wzgórz morenowych. Blisko brzegów Zatoki Gdańskiej leżała podlegająca cystersom wieś Zoppot (Sopot) z majątkiem ziemskim Carlikau (Karlikowo). We wsi Sopot od połowy XVI w gdańskie rodziny patrycjuszowskie, na terenach wydzierżawionych od klasztoru cystersów w Oliwie, zaczęły stawiać pierwsze dwory. Były to murowane budynki, kryte wysokimi dachami ceramicznymi, z paradnym podjazdem od frontu. Stałe opłaty dla cystersów obejmowały także parcele leśne oraz pola i łąki wraz z przywilejem do polowań w lasach należących do klasztoru, i prawem do połowu ryb wzdłuż brzegu zatoki. Niestety nie zachowały się plany i ilustracje ukazujące Sopot XVI i XVII wieczny. Według danych z 1772r., we wsi Sopot znajdowało się 11 budynków ulokowanych wokół centralnego placu, w znacznym oddaleniu od brzegu morza. Na wyrysowanym dość szczegółowo planie w 1807r., widnieje 20 działek z zabudowaniami, z których wyróżnia się kompleks tzw. dworu Francuskiego, w którego skład wchodził dworek Sierakowskich, jedyna ufortyfikowana, otoczona fosą posiadłość, usytuowana tuż nad skarpą (obecnie teren plebanii i kościoła Św. Jerzego). Teren ten zaliczał się do górnej „wyżynnej” części osady pod urwiskiem naturalnie wyznaczającym granice zabudowy. Gdy w roku 1823 doktor Jean Georg Haffner uruchomił pierwszy w Sopocie zakład kąpieli leczniczych, nastąpił intensywny okres rozbudowy i prosperity. W 1830r., było już 70 budynków użytkowanych przez stałych mieszkańców oraz około 32 domy przeznaczone pod wynajem (plan podziału gruntów  z 1830r., Schapera). W 1843r., w Sopocie stały już 154 domy i mieszkało 947 mieszkańców a odwiedzało  od 340 do 1022 letników. W 1874r wydzielono odrębną gminę Sopot.

Dworek Sierakowskich, nazywany „zameczkiem”, położony jest przy ul. Józefa Czyżewskiego 12, na cyplu wyniosłości pomiędzy zadrzewioną skarpą sopocką a głębokim parowem, wyżłobionym w dalekiej przeszłości przez wody spadające z pobliskiej wysoczyzny. Usytuowanie przy bocznej ulicy odchodzącej od głównego traktu spacerowego przy ul.Monte Cassino. Układ podziału gruntów i zabudowy wynikał z warunków terenu ograniczone od wschodu brzegiem morza i łachami grzęzawisk, a od zachodu pasmem zalesionych wzgórz morenowych. Bardzo atrakcyjne usytuowanie po jednej ze stron drogi wiejskiej, wytyczonej centralnie na osi wschód-zachód wzdłuż potoku wiejskiego. Od frontu przy drodze wiejskiej stały zabudowania, a za nimi ciągnęły się zadrzewione przepiękne ogrody lub parki ze stawami. Takie otoczenie  spełniało wspaniale swoje przeznaczenie letniej rezydencji, zarówno doskonałe położenie w niezbyt dalekiej odległości od morza, na wzgórzu z pięknym widokiem – właściwie żadnych negatywnych czynników jeśli idzie o lokalizację. Nieznane są niestety nazwiska projektantów dworów przy parceli nr 12, zarówno wcześniejsze jak i dworu o którym mowa.

Udokumentowana historia zabudowy parceli przy ul. Józefa Czyżewskiego pod numerem 12 sięga roku 1714, kiedy znajdujący się tam dwór letniskowy został naniesiony na najstarszy zachowany obecnie plan Sopotu autorstwa Johanna Caspara Schirschmitta. Należał on wtedy do gdańskiego burmistrza Andreasa Borkmana i był częścią obronnego dworu w Sopocie, zwanego Dworem Francuskim (inna nazwa to Dwór Szwedzki) W 1738r. dobra dworskie przejmuje Gotfryd Dehn, nowy właściciel trzech sopockich dworów zrujnowanych podczas wojny sukcesyjnej w 1733 r. Dom został przez niego odbudowany, by następnie w roku 1761, przejść na własność wójta oliwskiego i kapitana Mateusza Szawelskiego. Cztery lata później wdowa po kapitanie wyszła za mąż za Jana Joachima Deptowskiego wnosząc go do wspólnego majątku. Dnia 22 VIII 1782r., kupił go od JJ Deptowskiego za 2 tysiące talarów Karol Burski, już wówczas znajdował się na zakupionym gruncie murowany budynek będący pierwszą wersją dzisiejszego dworku.     21 VI 1793r., cała posesja przeszła w ręce wdowy Ficht za cenę 3 tysięcy talarów, dopiero w dniu 14 X 1797r., uzyskał ją na podstawie umowy o wymianie Kajetan hr. Sierakowski, kasztelan płoński, poseł na Sejm Czteroletni, później senator w Królestwie Polskim. Przejąwszy sopocką posesję Kajetan Sierakowski rozbudował dworek Deptowskiego, lub wzniósł nowy, istniejący do dzisiaj. Aktem darowizny z dnia 19 IX 1805r., przekazał go żonie Helenie z Dzieduszyckich. Wokół dworu powstał wówczas ogród ozdobny będący przez dziesiątki lat wielka ozdobą i miejscem spacerów kuracjuszy. Obszar należący do Sierakowskich wynosił 1 mórg i 289 prętów (pręt kw. = 2,86 do 6,67mkw.) Na podstawie kupna z 17 XI 1814r., posesja przeszła w ręce Daniela Gotthelfa Frantzuisa, gdańskiego kupca i pozostała w jego rodzinie do 1 X 1904r., kiedy odkupił ją Fridrich Otto z Berlina na letnią rezydencję. Prawdopodobnie on rozparcelował ogród ozdobny na działki budowlane, a w roku 1914 zamierzał sprzedać również dworek, przeszkodził mu wybuch wojny. W dniu 9 II 1923r., dworek przeszedł w posiadanie małżonków Gertrudy i Fryderyka Kries. Po roku 1945 dworek przejęły władze sopockie na cele mieszkalne i ostatecznie w 1974r., przekazały go powołanemu Towarzystwu Przyjaciół Sopotu. W latach 1976-1977 przeprowadzona została rewaloryzacja zabytku, której realizację wykonały Pracownie Konserwacji Zabytków w Gdańsku.

Jak  wyżej wspomniałam dworek zyskał swój ostateczny kształt na początku XIX wieku, w stylu nawiązującym do klasycystycznego dworu polskiego. Dla stylu tego charakterystyczna jest między innymi parterowa konstrukcja i portyk z tympanonem. Sopocki dworek jest murowany z poddaszem, zbudowany na planie prostokąta o wymiarach 17 x 9 metrów, z częściowym podpiwniczeniem, przedłużony od południa i północy  dwoma alkierzowymi skrzydłami cofniętymi nieco względem frontu budynku, o szerokości około 2/3 korpusu. Przykryty jest czterospadowym dachem. Dzięki takiemu założeniu powstała we wschodniej części dworku amfilada złożona z pięciu pomieszczeń, do których od południa i od północy prowadzą z zewnątrz wejścia usytuowane w ściętych narożnikach alkierzy. Szczęśliwie zachowano oryginalny układ wnętrz. Dworek ma kubaturę 1570m3,  o powierzchni użytkowej 303m2, z czego parter to 177m2.

Plan Sopotu wg. Johanna Caspara Schirschmita z 1714 r. Kolorowy plan podziału gruntów we wsi Sopot z 1714 roku, autorstwa J. C. Schirschmita
Dwór, letnia rezydencja należąca do Dworu Szwedzkiego, zaznaczona na prawobrzeżnym krańcu drogi rozdzielającej osadę, wraz niepodal znajdującym się stawem. (na wcześniejszym planie z 1634 r. posiadłość nie istnieje)
 
Sopot 1910 r. Urząd Geodezyjny Król. Prus, tytuł oryginału: 1:25 000, Zoppot. 1910. Baltropa.
Dworek Sierakowskich (jeden z 15 dworów patrycjuszowskich – jeden z 3 dworów zachowanych całkowicie do dziś) na planie z XIX w. Widoczny u zakończenia Cecilienstr., obecnie ul. Czyżewskiego.