Kartuzy historia układu urbanistycznego

Pierwsze ślady osadnictwa na tym terenie pochodzą z epoki brązu (1200-1000 r.  p. n. e.)

Znajduje się tu co najmniej trzy tysiące kurhanów i grobów od ciałopalnych do szkieletowych. Fragmenty palonych kości ludzkich i ceramiki datuje się wstępnie na IV wiek p.n.e.

Cmentarzysko kurhanowe koło leśniczówki Uniradze (gmina Stężyca- gmina wchodzi w skład powiatu kartuskiego), zajmuje  kilkuhektarowy obszar i jest  największym  takim  cmentarzyskiem w Polsce.

Wiadomo, że tereny te były zamieszkane przez przedstawicieli Kultury Łużyckiej. Niewiele wiadomo o osadach tych ludów, głównymi znaleziskami są pojedyncze groby i przedmioty w nich znalezione fragmenty ceramiki, narzędzia rolnicze oraz biżuteria.

     Ważnym archeologicznie miejscem są Węsiory (gmina Sulęczyno należy do powiatu kartuskiego). Obrządek pogrzebowy na cmentarzysku w Węsiorach jest związany z egzystencją na tym obszarze tzw. archeologicznej kultury wielbarskiej (nazwa pochodzi od cmentarzyska w Malborku – Wielbarku). Charakteryzuje się on występowaniem dwojakiego rodzaju pochówków. Groby szkieletowe, charakteryzujące się nie spalaniem zmarłego, na cmentarzysku w Węsiorach występowały wyłącznie w kręgach kamiennych i pod kurhanami. Kurhany kamienno-ziemne są najprawdopodobniej mogiłami pojedynczych osób ze starszyzny plemiennej – wodzów, kapłanów, może książąt Gotów i Gepidów. Miały one na celu wyróżnienie pozycji społecznej tych zmarłych. Chowano ich prawdopodobnie w kłodach dębowych. W grobach znaleziono szczątki ozdób oraz bogatego wyposażenia w postaci naczyń stołowych i ablucyjnych. Tego typu pochówki nie były znane miejscowej ludności słowiańskiej i wyraźnie wskazują na ich skandynawskie pochodzenie.                                                                            Kręgi kamienne tworzą z cmentarzyskami integralną całość, ich usytuowanie na cmentarzysku nie jest przypadkowe i na pewno rola jaką pełniły była niezwykle ważna dla wspólnoty użytkującej cmentarzysko. Przestrzeń ograniczona głazami respektowana była przez kilka pokoleń w ciągu kilku wieków – odkryto tam silne promieniowanie geopatyczne.

     Kartuzy wraz z terenami sięgającymi pod Słupsk ( wchodzącymi w skład powiatu kartuskiego)od roku ok 1046 były pod panowaniem książąt pomorskich z główną siędzibą w Gdańsku. Kolejni ksiażęta pomorscy (zwani też kaszubsko-pomorskimi ) panowali na tych terenach do roku 1309.  Od ok. 1046 Siemomysł, ok. 1060-1106 Świętobor I, 1106- ok. 1113 Świętopełek I.  Bolesław III Krzywousty pokonał dwóch książąt pomorskich (przypuszuszcza się, że jednym z nich mógł być Świętopełek I). Od tego momentu datuje się podległość Pomorza Gdańskiego Polsce (ok. 1113 do 1271), gwarantami owej podległości byli namiestnicy w II poł. XIIw tworzyli dynastię Sobiesławiców. W XIII wieku namiestnicy nadawali sobie tytuł dux Pomeraniae. Od 1309 do 1466 Pomorze Gdańskie przeszło pod panowanie zakonu krzyżackiego.  

Do Królestwa Polskiego powróciło w latach  1466-1772, 1920-1939, i od marca 1945 i tak jest do dziś. Pod panowaniem prusko-niemieckim było w latach 1772-1920, 1939- 10 marca 1945.

     Powstanie Kartuz, początkowo jako osady przyklasztornej przypada na pierwsze lata założenia i działalności klasztoru  kartuzów „Raj Maryi” (1382)

Nazwę miejscowość otrzymała od istniejącego na tym terenie klasztoru zakonu kartuzów i kształtowała się następująco: Cartusia (1381), Carthaus (1772-1906), Karthaus (1906-1920, 1939- 10 marca 1945), Kartuzy (1920-1939 i od 11 marca 1945 aż do dziś).

     Pierwsze wzmianki o osadzie przyklasztornej która z czasem stała się centrum życia społecznego, politycznego, gospodarczego oraz kulturalnego pochodzą z 1391 roku i są zawarte w dokumencie erekcyjnym parafii w Kiełpinie. Data ta stanowi początek pisanych dziejów Kartuz.

     Sprowadzeni z Pragi zakonnicy pod panowaniem pierwszego przeora Saksończyka Johannesa Deterhusa dzięki wsparciu finansowemu patrycjusza gdańskiego Jana Thiergarta rozpoczęli budowę zabudowań klasztornych. W 1381 roku położono kamień węgielny pod budowę kościoła konwentualnego nad którą czuwał mistrz murarski Jan Tiedemann. Kościół został zbudowany na rzucie prostokąta z kamienia polnego i cegły w stylu gotyckim. Zachował się on do dzisiaj stanowiąc bezcenne bogactwo kulturowe miasta. Kartuzi poprzez surowe reguły życia, budzili nieustanny podziw i szacunek wśród majętnych osób, dzięki czemu w krótkim czasie skupili w swoich rękach ogromny majątek.                                   

     W 1380 roku powstała w Kartuzach pierwsza budowla świecka- karczma fundacji Jana z Rusocina, który ten teren zapisał oo. Kartuzom. Pierwotny obszar nadania wynosił 134 łany, czyli ok. 2250 ha, wliczając w to pola uprawne, lasy i jeziora. Na terenie Kiełpina i Czapel były dwa młyny, a wartość nadania Gdyni polegała także na możliwości połowu ryb morskich. Należy dodać, że konsumpcja ryb, tak morskich jak i słodkowodnych, wobec wielu postów była bardzo duża i o prawo połowu ubiegali się wszyscy, a zakony przede wszystkim.

     To pierwotne nadanie już stanowiło solidną podstawę egzystencji dla klasztoru. W najbliższych latach kartuzi uzyskali zatwierdzenie i rozszerzenie swoich włości. Wielki mistrz zakonu krzyżackiego (1382-1390) Konrad Zoellner von Rotenstein (zmarł 20 sierpnia 1390)do dotychczasowych posiadłości dodał jeszcze 42 łany, oraz zwolnił posiadłości klasztoru od świadczeń, ciężarów i służebności, z wyjątkiem powinności obrony kraju na rzecz Zakonu, nadał sądownictwo małe i duże nad poddanymi, a także prawo rybołówstwa w morzu i w Zatoce Puckiej oraz część Jeziora Golubskiego (dziś Ostrzyckie). Uwolnienia od wszelkich powinności na rzecz państwa potwierdzili też królowie polscy, mimo nie zawsze okazywanej wierności prawowitym władcom. Kartuzi bowiem nieodmiennie cieszyli się poparciem biskupów polskich i nuncjuszy papieskich. Reguła kartuzów wypracowana przez założyciela, św. Brunona z Kolonii, po 1084 r. zabraniała zakładania nowego klasztoru w miejscu, w którym jeszcze nie było kościoła i zabudowań klasztornych. Dlatego też należało najpierw zadbać o stosowne budynki, a dopiero następnie sprowadzać ojców i braci. Pierwotny kościół i budowle, wzniesione z drewna, stanęły za sprawą samego fundatora. Murowane wznoszono powoli, przy wydatnej pomocy, przede wszystkim bogatych gdańszczan. Kościół murowany został wzniesiony przy pomocy Jana Thiergarta, szafarza malborskiego, a od 1398 r. kierownika handlu Krzyżaków z Zachodem. Budowa postępowała szybko, w 1403 r. biskup sufragan kujawsko-pomorski Stefan dokonał konsekracji kościoła. Oprócz budynków klasztornych, takich jak refektarz, kuchnia i inne pomieszczenia, dla kartuzów zasadniczym elementem był tzw. wielki krużganek, czyli ciąg domków-pustelni przeznaczonych dla ojców. Wszystkie te budynki były opasane najprawdopodobniej najpierw ostrokołem, następnie murem, i tworzyły zamkniętą całość. Zwykli wierni nie mieli wstępu do kościoła, a wiec dla nich wybudowano kościół Św. Katarzyny z wejściem osobnym.

     Na południe od zabudowań klasztornych i folwarcznych powstała wieś zagrodnicza, wzmiankowana już w 1391 r. Chaty jej stały wzdłuż drogi ciągnącej się nad jeziorem Małe Grzybno i dały początek całej późniejszej osadzie. Same budynki klasztorne powstawały dzięki ofiarności mieszczan gdańskich,refektarz miał ufundować nieznany z nazwiska krawiec, kapitularz rodziny Eppenscheide i Else. Na belkach poszczególnych eremów jeszcze w XVIII w. można było odczytać nazwiska fundatorów, przeważnie gdańszczan.

Jałmużny na klasztor były powszechne nie tylko w pierwszych latach jego istnienia. Występowały przez cały wiek XV aż do reformacji. Wśród dobrodziejów zakonu spotykamy znane nazwiska, jak Niederhof, Suchten, Bahr, Giese, Matern, Becke, Ferber czy Meydenburg. Obok gdańszczan są nazwiska ofiarodawców z innych miast, nawet z odległego Królewca czy Poznania. Na listach dobrodziejów do 1524 roku figurują także biskupi, w tym Łukasz Watzenrode i Fabian z Łężan (Luzjański) z Lidzbarka Warmińskiego. Bogate jałmużny   i dochody obracali na skupywanie majątków rycerskich. Czynili tak od początku swego istnienia na Pomorzu. I tak już w 1397 r. kupili łąki w Małkowie, w 1417 r. wsie Osłonino i Błądzikowo, w 1422 r. Ostrzyce, Maleczkowo w Księstwie Słupskim w 1430 r., w latach 1397-1474 skupili ogółem ok. 400 łanów, czyli ok. 6700 ha. Pierwotną darowiznę powiększyli wiec bez mała trzykrotnie. Nabywali również miejskie posiadłości szczególnie w Gdańsku.

     W ciągu niespełna wieku kartuzi stali się wielkimi właścicielami ziemi, ustępując pod tym względem tylko wielkim opactwom cysterskim w Pelplinie i Oliwie. Działalności tej sprzyjali Krzyżacy, gdyż zależało im na osłabieniu ekonomicznym polskiego rycerstwa. Przez cały wiek XV i początek XVI ciesząc się także poparciem królów polskich powiększali kartuzi swój majątek tak drogą skupywania ziemi, prowadzeniem różnych operacji finansowych, w tym udzielając chętnie pożyczek pod zastaw ziemi. W 1510 r. w księdze długów figurowały 74 nazwiska, w tym przeważnie drobnej i średniej szlachty. Te operacje budziły niechęć do zakonu, która przerodziła się nawet w otwarty zajazd na dobra kartuzów.

     Przyklasztorna gorzelnia powstała prawdopodobnie ok. 1563 r., znajdowała się ona poza bramą klasztorną nad jeziorem Wielkie Grzybno. Przebudowano ją w 1682 r. od fundamentów. Zimą dostarczano do klasztoru tygodniowo l achtel wódki (ok. 3,5l).

      Do zakładów przemysłowych, a ściśle związanych z potrzebami kościoła i klasztoru, należały huty szkła. Surowcem niezbędnym do wszelkich wyrobów był odpowiedni piasek i „twarde” drewno. O anonimowym szklarzu źródła wspominają już w 1391 r. W 1595 została zbudowana huta szkła nad jeziorem Mielonko. Dostarczała 5 centnarów szkła, 30 butelek i kopę szklanek jako czynsz roczny. Ale przed rokiem 1609 zanotowano, że z braku odpowiedniego drewna zamieniono ją na cegielnie. Warto nadmienić, że konwent, którego zapotrzebowanie na samo szkło okienne i wyroby pochodne było duże, zezwolił na zbudowanie hut w lasach połęczyńskich. Powstały tam dwie huty w Szponie i Jeknicy. W 1621 r. wybudowano hutę w lasach grabowskich i stąd nazwa osiedla Huta Grabowska. Klasztor dbał o swoje huty szkła. Świadczą o tym te osady, które w nazwie zachowały wyraz huta. Należy dodać, że mistrzami szklarskimi byli ludzie sprowadzeni z Gdańska, ale także jeden donat z Pikardii, Francja.

      Pierwsza cegielnia powstała prawdopodobnie zaraz po fundacji kościoła, bowiem ojcowie mogli już w 1433 r. ofiarować norbertankom żukowskim 10 000 dachówek. Cegielnia ta była usytuowana w pobliżu klasztoru, po 1589 r. możemy zaobserwować rozwój produkcji cegieł i dachówek oraz innych elementów ceramiki budowlanej. Był to zakład na ówczesną miarę duży, w 1609 r. wypalono 62 500 sztuk cegły. Przy tym produkcja ta była przeznaczona nie tylko na własne potrzeby, ale na zbyt, bo sprzedawano setkę cegieł za jedną grzywnę, czyli równowartość 2 kapłonów, albo zwykłych kogutów. Uważano, że cegielnie są dochodowe, wiec zbudowano następną w Gdyni w 1614 r., którą wydzierżawiono. W pierwszej połowie XVII w. było duże zapotrzebowanie na cegłę i dachówki, bo uruchomiono jeszcze jedną cegielnię w Somoninie. Po wojnach szwedzkich najprawdopodobniej zakłady te upadły. Początkowo kartuzi wapno kupowali, ale w 1613 r. założyli wapiennik w Somoninie i w Goręczynie i stali się samowystarczalni. Deski i tarcice otrzymywał klasztor z własnego tartaku w lasach somonińskich nad Radunią.

      Od XVI w. aż do pierwszego rozbioru dwór zawsze czerpał duże dochody z karczem, w których szynkowano pańską gorzałkę i pańskie piwo. Kartuzi mieli w swych posiadłościach okresowo do 34 karczem. W tym szczególnie jedna z gościńcem, czyli zajazdem w Grabówku cieszyła się opinią jednej z najlepszych na terenie północnych Kaszub.

     W latach 1731-1733 kościół został pokryty istniejącym do dziś wspaniałym dachem w kształcie wieka trumny. Miał on przypominać wszystkim ojcom i braciom, witającym się zwrotem memento mori- pamiętaj na śmierć, o znikomości tego świata, a także mieszkańcom Kartuz i przybyszom, że sprawy doczesne nie obchodzą pobożnych mnichów-eremitów. Budową całego dachu kierował i pewnie sporządził jego projekt elblążanin, mistrz Piotr Lethau, a mistrzem blacharskim był Franciszek Meierhold, gdańszczanin pochodzenia chorwackiego.

     Wieś przyklasztorna była wsią zagrodniczną, osadzeni tu chłopi nie mieli pełnego nadziału ziemi, pozwalającego na samodzielne gospodarowanie. Pierwotna osada znajdowała się na południowo-wschodnim brzegu jeziora Wielkie Grzybno. W 1570 r. oprócz karczmy były 3 zagrody, w 1590 r. – 5. W 1645 r. znajdowało się 20 zagród, w tym różnych rzemieślników i ratajów, parobków pracujących końskim sprzężajem na folwarku. W 1670 r. spotykamy tu lemanów, czynszowych gospodarzy, krawca, karczmarza i destylatora wódki. Na północnym brzegu tegoż jeziora osadnictwo powstało późno, ponieważ tu biegła ścieżka, przeznaczona dla przechadzek mnichów i władze zakonu nie zezwalały na zagospodarowanie tego terenu. W miarę upadku zakonu, a także rozluźnienia dyscypliny, kompleks klasztorny otaczał się gospodarstwami, ale do kasaty zakonu rozwój całej osady zależał od decyzji przeora, prokuratora i rektora kartuzji, którzy decydowali o wszelkich poczynaniach gospodarczych i tym samym byli odpowiedzialni za rozkwit lub upadek najbliższego zaplecza klasztoru. W 1710 r. ze 120 gospodarstw gburskich pozostało 46. 

     Dom przy ul. Św. Ducha 126 w Gdańsku, który od 1442r. stał się siedzibą zakonników w czasie ich wielokrotnych pobytów w mieście otrzymał nazwę „Dwór Kartuski”. Kartuzi dwukrotnie gościli w swoich włościach króla Polski Zygmunta III. W 1626 roku przybył on do Kartuz ze swoim synem królewiczem Władysławem. W 1651 roku w kartuzji przebywał król Jan Kazimierz. Najwybitniejszym przeorem kartuzji kaszubskiej był Jerzy Gotfried Szwengel. Z jego to inicjatywy kościół klasztorny otrzymał wspomniany już barokowy dach w kształcie wieka trumny. Przeor Schwengel 11 lat swego życia poświęcił pracy historiograficznej przepisując materiały historyczne dotyczące kartuzji kaszubskiej i Kartuzów we Francji i w Niemczech. Ostatnim 37 przeorem Raju Maryi był Bruno Senzy, który wraz ze swoimi czterema współbraćmi w 1823 roku był świadkiem kasaty klasztoru i konfiskaty jego majątku. Dnia 18 października 1850 roku zmarł ostatni kartuski zakonnik o. Kazimierz Nitsch.

Po zajęciu w 1772 r. Pomorza przez Prusy utworzono landratury (starostwa powiatowe), urzędy wykonawcze szczebla powiatowego Kamery Wojennej i Domen. W wyniku reformy administracji prowincjonalnej w latach 1815-1819 landratury przekształcono w organy rejencji. Podlegały im bezpieczeństwo, sprawy wojskowe (mobilizacja, pobór, dostawy), policja, podatki, budownictwo, opieka zdrowotna, szkoły, kościoły, opieka społeczna, komunikcja lądowa i wodna, rolnictwo, lasy, miary i wagi, obieg pieniądza, sprawy komunalne. Po likwidacji w 1872 r. urzędów domenalno-rentowych, przejęły również administarcję terenów zarządzanych dotychczas przez urzędy domenalne. Po uzyskaniu niepodległości przez Polskę i likwidacji administracji pruskiej, na Pomorzu powołano starostwa powiatowe, które terytorialnie pokrywały się z dawnymi landraturami pruskimi przy uwzględnieniu nowych granic państwowych. Na podstawie dekretu Hitlera z 8 października 1939 r. zachodnie i północne tereny Polski włączono do Rzeszy Niemieckiej. Na terenach tych ponownie utworzono landratury. Działalność ich została zakończona z chwilą wyzwolenia terenów spod okupacji niemieckiej w 1945 r.
Na początku XIX w w Kartuzach zaczęły powstawać pierwsze budynki administracji. Na szerszą skalę rozpoczęto inwestycje komunalne, drogowe, zbudowano połączenia kolejowe z Lęborkiem, Kościerzyną, Pruszczem Gdańskim (1905r). Dużą uwagę przywiązywano do spraw związanych z upiększaniem Kartuz. Miały się one stać centrum rekreacji i wypoczynku. Wiele inicjatyw w tej dziedzinie podejmowało założone w 1886 roku Towarzystwo Upiększania Kartuz.

Na mocy podpisanego w dniu 29 czerwca 1919 roku Traktatu Wersalskiego tereny Kartuz zostały przejęte przez powstałe w 1918 roku państwo polskie. Symbolicznego aktu przejęcia tych ziem dokonał 8 lutego 1920 roku gen. Józef Haller. Pierwszym polskim starostą w Kartuzach był adwokat Emil Sobiecki. Dzięki usilnym staraniom ówczesnych władz, dnia 29 marcu 1923 roku Kartuzy uzyskały prawa miejskie, a w lipcu 1923 roku miastu nadano herb, którego autorem był znany działacz kaszubski doktor Aleksander Majkowski.

W Kartuzach są trzy parafie rzymskokatolickie:pw. św. Kazimierza, pw. św. Wojciecha, pw. Wniebowzięcia NMP

Od 2006 funkcjonuje w Kartuzach Zbór Kościoła Chrześcijan Wiary Ewangelicznej. Liczy kilkanaście osób.

Jest również Zbór Świadków Jehowy. Gmina Żydowska w Kartuzach od 1932 była siedzibą jednej z największych gmin żydowskich na Pomorzu. Mimo że liczba Żydów w samym mieście w XX- leciu między wojennym nie przekraczała 50,  w Kartuzach znajdowała się synagoga oraz cmentarz żydowski. W 1934 do gminy żydowskiej w Kartuzach należało 860 członków nie tylko z powiatu kartuskiego ale również wejherowskiego, kościerskiego i puckiego.

     W okresie międzywojennym Kartuzy stanowiły centrum turystyczne Szwajcarii Kaszubskiej. W 1929 roku w mieście funkcjonowało 5 hoteli dysponujących 180 miejscami noclegowymi. Uzupełnieniem bazy hotelowej były liczne pensjonaty i kwatery prywatne. Bardzo dobrze rozwijała się również gastronomia. Restauracje oferowały swoim klientom znakomite dania kuchni regionalnej. Kartuzy stały się prawdziwą „stolicą Kaszub”.

     Dynamiczny rozwój miasteczka powiatowego przerwał wybuch drugiej wojny światowej. Dnia 4 września 1939 roku rozpoczęła się hitlerowska okupacja Kartuz. Lata wojny były okresem terroru i bezlitosnej eksterminacji ludności kaszubskiej. Najważniejszą organizacją konspiracyjną była Tajna Organizacja Wojskowa „Gryf Kaszubski” przemianowana na „Gryf Pomorski”. Okupacja hitlerowska zakończyła się 10 marca 1945 roku.

     Okres powojenny charakteryzowała chęć szybkiej odbudowy potencjału społeczno – gospodarczego miasta.      W maju 1945 roku w Kartuzach powstała Biblioteka Publiczna. Jej założycielem i pierwszym dyrektorem był Wadim Lincow. W 1946 r. powstał Regionalny Zespół Pieśni i Tańca „Kaszuby”, który stał się ambasadorem Kartuz w kraju i na świecie. 16 grudnia 1946 roku doszło do utworzenia Oddziału Zrzeszenia Kaszubsko – Pomorskiego. Zrzeszenie bardzo aktywnie włączyło się w życie kulturalne miasta. Dnia 1 maja 1947roku dzięki pasji kolekcjonerskiej i naukowo – badawczej Franciszka Tredera otwarto w Kartuzach Muzeum Kaszubskie, które prezentuje do dzisiaj bogaty dorobek kultury kaszubskiej, a także dokumentuje historię miasta.

     Znaczenie Kartuz jako ważnego ośrodka administracyjnego przywrócono w 1998 roku kiedy to miejscowość ponownie stała się stolicą powiatu obejmującego 8 kaszubskich gmin. W 2002 roku na mocy decyzji Stolicy Apostolskiej św. Brunon został ustanowiony patronem miasta.

     Dzisiaj władze miasta chcą nawiązać do tradycji dwudziestolecia międzywojennego starając się prowadzić tak inwestycje by służyły one zrównoważonemu rozwojowi gminy i wzrostowi zainteresowania turystów Kartuzami. Celowi temu służą również inicjatywy wspierające rozwój twórczości kaszubskiej.

     W Kartuzach przed II wojną światową, dobrze rozwinął się przemysł rolno spożywczy (mleczarnia, browar, rzeźnia, młyny).

Po II wojnie światowej część zakładów przemysłowych została znacjonalizowana, przedsiębiorstwa z czasem zmieniały profil produkcji. W latach 50 coraz większe znaczenie miał przemysł drzewny, szczególnie fabryka pomocy naukowych. W przemyśle spożywczym powstawały nowe zakłady np. przetwórstwo runa leśnego.

Szkolnictwo w Kartuzach, wyższe : Akademia Humanistyczno-Ekonomiczna w Łodzi, ZOD w Kartuzach.

Szkolnictwo ponadgimnazjalne: Katolickie Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcące im. Jana Pawła II, Zespół Szkół Zawodowych i Ogólnokształcących im. I Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte, Liceum Ogólnokształcące nr I im. H. Derdowskiego, Liceum Ogólnokształcące nr II im. A. Majkowskiego, Zasadnicza Szkoła Zawodowa Zespołu Szkół Technicznych, Szkoła Muzyczna I stopnia.

Szkoły dla dorosłych (niepubliczne): Zaoczne Uzupełniające Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych (Prywatne Centrum Edukacyjne MARMOŁOWSKI), Szkoła Policealna – kierunki: Technik Informatyk, Technik Ekonomista, Technik Rachunkowości, Technik Administracji.

Herb

     Projekt herbu wykonany przez dr Aleksandra Majkowskiego miał kojarzyć się z Kartuzami oraz nawiązywać do przeszłości. Wedle jego koncepcji na tarczy widnieje głowa czarnego Gryfa ze srebrnym dziobem i czerwonym ozorem bez korony w niebieskim polu. Nad głową gryfa błyszczy siedem srebrnych gwiazd, ułożonych w układzie zakonu Kartuzów, co symbolizuje ścisły związek miasta z jego założycielami. Godło zaproponowane Radzie Kartuz przez Aleksandra Majkowskiego uchwałą z dnia 31 stycznia 1923 roku zostało zaakceptowane. Imieniem dra Aleksandra Majkowskiego, wybitnego lekarza, pisarza i miłośnika Ziemi Kartuskiej nazwano później ulicę przy której stał jego dom, szpital w Kartuzach oraz Szkołę Podstawową Nr 5 w Kartuzach.

Ewidencja gruntów i budynków

     W skład powiatu kartuskiego wchodzi 10 jednostek ewidencyjnych.

Bącz (263 ha), Brodnica (1291 ha), Borowo (166 ha), Dzierżążno (1126 ha), Głusino (419 ha), Grzybno (901 ha), Kaliska (140 ha), Kiełpino (790 ha), Kolonia (521 ha), Kosy (1492 ha), Łapalice (720 ha), Mezowo (909 ha), Mirachowo (4666 ha), Nowa Huta (304 ha), Pomieczyńska Huta (366 ha), Prokowo (1242 ha), Ręboszewo (269 ha), Sianowo (510 ha), Sianowska Huta (1636 ha), Sitno (270 ha),Staniszewo (894 ha), Stara Huta (514 ha), Smętowo (241 ha), Brodnica Dolna (310 ha)

OPIS

Lokalizacja

     Miasto Kartuzy leży w odległości 32 km na zachód od Gdańska. Stanowi ono centrum Szwajcarii Kaszubskiej i uznawane jest za stolicę Kaszub. Kartuzy stanowią centrum, z którego rozchodzi się 6 dróg kołowych w kierunkach: Gdynia, Gdańsk, Słupsk, Bytów, Lębork i Kościerzyna. W Kartuzach krzyżują się drogi wojewódzkie: nr 211, nr 224 i nr 228. W odległości  30 km od miasta znajduje się autostrada A1 oraz  Port Lotniczy im. Lecha Wałęsy w Gdańsku. Ok. 30 km na południowy zachód od miasta znajduje się prywatne lądowisko Gołubie.                                                                                                 Administracyjnie gmina należy do województwa pomorskiego i stanowi 2,7% jego powierzchni. Sąsiaduje ona z 8 innymi gminami: od północy z gminą: Linia, Szemud i Przodkowo, od wschodu z gminą Żukowo, od południa z gminami: Somonino, Stężyca i Chmielno a od zachodu z gminą Sierakowice.
Gmina Kartuzy to gmina miejsko-wiejska jej powierzchnia wynosi 199 km2, a samej gminy miejskiej 6 km2.

Topografia Terenu

     Gmina Kartuzy wchodzi w skład mezoregionu Pojezierze Kaszubskie, które leży w północno – wschodniej części Pomorza na wysokości 226m npm
Mezoregion sąsiaduje od północy z Pobrzeżem Kaszubskim, od wschodu z Żuławami Wiślanymi i doliną Dolnej Wisły, od południa z Borami Tucholskimi i Pojezierzem Starogardzkim, a od zachodu z Pojezierzem Bytowskim. Powiat kartuski ma głównie polodowcowa rzeźbę terenu, przewagę wzgórz morenowych (czołowych i dennych).   Z postoju lądolodu (około 13 tys. lat temu) pozostały „kaszubskie góry”, z rumowiskami skalnymi.          W najbardziej zróżnicowanej części tego krajobrazu, od Kartuz w stronę Kościerzyny znajduje się najwyższe wzniesienie w pasie pojezierza południowego Wieżyca (328,6 m n.p.m.). Tereny powiatu kartuskiego w okolicach Mirachowa, Stężycy i Sulęczyna zajmują, tzw. pola sandrowe.

     Przez powiat kartuski przebiegają dwie ważne rzeki województwa pomorskiego – Łeba i Słupia, a także na obszarze powiatu mają swe źródła dwie inne – Radunia i Wierzyca. Rzeka Radunia utworzyła najdłuższy i najpiękniejszy szlak wodny w tej części Kaszub.

W powiecie kartuskim są 173 jeziora o powierzchni przekraczającej 1 ha. Stąd  nazwy Pojezierze Kaszubskie i Szwajcaria Kaszubska. Do największych i najbardziej atrakcyjnych jezior w powiecie kartuskim należą Jezioro Raduńskie Górne i Jezioro Raduńskie Dolne o długości ponad 16 km, Jezioro Mausz (460 ha) i jeziora Gowidlińskie i Ostrzyckie o długości 7 km każde.

Układ przestrzenny

Komunikacja

     W Kartuzach krzyżują się 3 drogi wojewódzkie: nr 211, nr 224 i nr 228. Droga wojewódzka nr 211 biegnie ulicami: Wzgórza Wolności, Jeziorną i Gdańską; 224 biegnie ulicami: Węglową, Gdańską i Kościerską; 228 biegnie ulicami Jeziorną i Zamkową.

     W mieście znajduje się jedna stacja kolejowa, która jest lokalnym węzłem kolejowym. Przez stację przebieg linia kolejowa nr 229 (Pruszcz Gdański – Łeba) oraz kończy się linia kolejowa nr 214 Somonino – Kartuzy. Ruch pociągów pasażerskich na linii kolejowej nr 229 został wstrzymany. Linia ta jest na dość dużym odcinku nieprzejezdna. Natomiast na linii kolejowej nr 214 odbywa się ruch sezonowy.

     Pierwsze autobusy w mieście kursowały od 1926 r. na trasie Gdańsk-Żukowo-Kartuzy. Intensywny rozwój przedwojennej komunikacji autobusowej nastąpił w roku 1936, kiedy to autobusy z Kartuz jeździły nie tylko do Gdańska, ale również do stolic ościennych powiatów, a nawet do Bydgoszczy. Pierwszy dworzec autobusowy znajdował się na rynku. W 1938 r. powstała spółka Kaszubska Spółka Komunikacyjna, która przejęła większość kursów.

Ok. 30 km na południowy zachód od miasta znajduje się prywatne lądowisko Gołubie.

Położenie

     Miasto leży nad czterema jeziorami zwanymi kartuskimi. Są to: jezioro Karczemne, Klasztorne Duże, Klasztorne Małe i Mielenko.

zespół jezior rynnowych leżący na obszarze  o łącznej powierzchni 119,9 ha

     Kartuzy to siedziba powiatu kartuskiego,w województwie  pomorskim. Położone są niedaleko Gdańska ( ok.25 km) i to sąsiedztwo zawsze odgrywało dużą rolę w życiu czy to osady czy późniejszego miasta.

     Miasto jest położone w centrum Szwajcarii Kaszubskiej. Ten termin  był zastosowany już w wieku XIX, przez redaktorów turystycznych pism w języku  polskim i niemieckim (” Kassubischen Schwei”). Stosuje się on do rejonu skąd wypływają źródła rzek Raduni, Wierzycy i Łeby. To tu są zlokalizowane najwyższe wyniesienia morenowe na Pomorzu – są to Wzgórza Szymbarskich ze szczytem Wieżycą . Znaczne wyniesienia morenowe zapewniają przepiękne widoki. Punkty widokowe dawniej pełniły ważną rolę nie tylko jako punkty obserwacyjne, ale też niektóre z nich pełniły role kultową np. Sobótka k/Chmielna, Jastrzębia Góra, czy Wieżyca.  Specyfika tego ukształtowania terenu wpłynęła znacząco na pradzieje Ziemi Kartuskiej.

Plan

     Centrum miasta usytuowane jest wokół rynku w kształcie podkowy, zagospodarowywanego okolicznościowo, gdzie odbywają się główne imprezy miejskie. Ulica Dworcowa przylega do rynku, który położony jest pomiędzy ulicami Haffnera i Kolejową. Przy rynku usytuowany jest kościół pw.św. Kazimierza. Przy ul. 3 Maja usytuowany jest Urząd Gminy, przy ul. Kościerskiej znajduje się Muzeum Kaszubskie im. Franciszka Tredera, przy ul.Marszałka Piłsudskiego znajduje się parafia rzymsko-katolicka św. Wojciecha, między ul. Marszłka Piłsudskiego a ul. Kartuską położone jest osiedle Wybickiego gdzie posadowione są Szkoła Podstawowa nr5 oraz Akademia Humanistyczno-Ekonomiczna w Łodzi ZOD w Kartuzach. Państwowa Szkoła Muzyczna I Stopnia im. J.Paderewskiego położana jest przy ul. Majkowskiego. Ogólnie na terenie Kartuz znajduje się 40 szkół podstawowych, zawodowych, technicznych i licealnych.

Panoramy

Wnętrza urbanistyczne

     Kartuzy mają piękne położenie opadajace miękko ku zboczom jezior. Posiadają reprezentacyjne panoramy z widocznymi historycznymi dominantami. Jedną z nich jest Kolegiata Kartuska, której tereny ciągną się wzdłuż ulic Jeziornej i Zamkowej. W mieście dominuje liczna zabudowa dwupiętrowa , częściowo historyczna. Dostrzegalną z rynku głównego miasta dominantą jest kościół pw. św. Kazimierza. Wokół zwartej starszej częsci miasta dominuje zabudowa domów jednorodzinnych oraz w dalszej odległości zabudowa bloków mieszkaniowych.

Konstrukcja i materiał budowlany

     Rynek główny miasta Kartuzy jest wybrukowany a ulica, która go okala ma asfaltowa nawierzchnię

Nawierzchnia pozostałych placów wyłożona jest betonowymi płytkami. Ulice są asfaltowe. Place oraz ulice śr oświetlone są latarniami elektrycznymi. Główna świątynia położona przy Rynku zbudowana jest w konstrukcji murowanej z cegły dach pokryto dachówką ceramiczną.

Kolegiata Kartuska  zbudowana z cegieł, dach pokryty blacha miedzianą.

Najważniejsze obiekty i zespoły

Obiekty i zespoły zabytkowe

Historyczne układy przestrzenne

Kartuzy                   – zespół urbanistyczny miasta;

Architektura sakralna, cmentarze

Kartuzy                   – kaplica p.w. Św. Krzyża (na Szpiczastej Górze) (połowa XVII w.);

  • zespół klasztorny Kartuzów (XIV–XIX w.): kościół p.w. Wniebowzięcia NMP, refektarz, erem (ob. dom kościelny), mury klasztorne;
  • rzeźba Madonny wykonana z piaskowca (1750r)
  • kościół p.w. św. Kazimierza (1882 r.);

Kiełpino (gm. Kartuzy)    – kościół p.w. św. Michała Archanioła (1647 r.);

Zabytki

  • budynek poczty z 1890 r. w stylu manieryzmu niderlandzkiego, przy ul. Parkowej 2
  • pomnik Matki Boskiej Królowej Korony Polskiej autorstwa Marcina Rożka z 1927 r.
  • dom modernistyczny z 1933 r., ul. Majkowskiego 22
  • dom modernistyczny z lat 30. XX wieku, ul. Majkowskiego 24
  • dom modernistyczny z lat 30. XX wieku, ul. Majkowskiego 32
  • dom modernistyczny z przełomu lat 20/20 XX wieku, ul.Parkowa 10
  • dom modernistyczny z lat 30. XX wieku, ul. Prokowska 10
  • dom modernistyczny z lat 30. XX wieku, ul. Zamkowa 13

Muzea, izby pamięci

Kartuzy                   – Muzeum Kaszubskie im. Franciszka Tredera;

Zabytki techniki

Kartuzy                   – wieża ciśnień (XIX w.);

Stanowiska archeologiczne

BabiDół-Borcz(gm. Somonino)- cmentarzysko kurhanowe z kręgami kamiennymi kultury wielbarskiej (I–IIIw)

Borcz (gm. Somonino)      – grodzisko wczesnośredniowieczne;

Borzestowo (gm. Chmielno) – grodzisko wczesnośredniowieczne;

Chmielno   – grodzisko wczesnośredniowieczne;

Gołub (gm. Stężyca)       – grodzisko wczesnośredniowieczne;

Kamienica Szlachecka (gm. Stężyca)   –    grodzisko wczesnośredniowieczne;

Mirachowo (gm. Chmielno)  – cmentarzysko kurhanowe;

Mściszewice (gm. Sulęczyno) –  cmentarzysko kurhanowe;

Niesiołowice (gm. Stężyca) – cmentarzysko kurhanowe;

Piotrowo (gm. Somonino)   – grodzisko wczesnośredniowieczne;

Podjazy (gm. Sulęczyno)   – grodzisko wczesnośredniowieczne;

Przewóz (gm. Chmielno)    –    grodzisko wczesnośredniowieczne;

Stare Czaple (gm. Stężyca) – cmentarzysko kurhanowe;

Tuchomie (gm. Żukowo)     – grodzisko wczesnośredniowieczne;

Uniradze (gm. Stężyca)    – grodzisko wczesnośredniowieczne;

                          – cmentarzysko kurhanowe z okresu wczesnego średniowiecza;

Węsiory (gm. Sulęczyno)   – cmentarzysko kurhanowe z kręgami kamiennymi kultury wielbarskiej (I–IIIw)

Wyczechowo (gm. Somonino) – cmentarzysko kurhanowe;

Miejsca pielgrzymkowe

Sianowo                   – sanktuarium Najświętszej Maryi Panny Królowej Kaszub w kościele p.w. Narodzenia NMP (1816 r.);

Liczba mieszkańców

15 742 Kartuzy

32 937 gmina Kartuzy

122 248 powiat  Kartuski (dane z dn. 31 XII 2012r.)

Powierzchnia zabudowy

6,80 km²

Stan prawny obecny

miasto w województwie pomorskim, w powiecie kartuskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Kartuzy.

Bibibliografia

  1. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 1998, s. 50.
  2. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 1998, s. 51.
  3. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 1998, s. 52.
  4. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 1998, s. 55.
  5. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 1998, s. 56.
  6. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 1998, s. 61.
  7. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 1998, s. 63.
  8. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 27.
  9. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 40.
  10. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 45.
  11. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 26.
  12. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 14.
  13. Mieczysław Widernik (red.): Dzieje Kartuz. Kartuzy: Gmina Kartuzy, 2001, s. 34.
  14. http://www.kartuzypradzieje.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=38&Itemid=79     Węsiory powiat Kartuzy
  15. (Artykuł –Władcy Pomorza Gdańskiego http://pl.wikipedia.org)  
  16. Roman Apolinary Regliński : Zespół poklasztorny Kartuzów „Raj Maryi” w Kartuzach
  17. Urząd Gminy Kartuzy http://www.kartuzy.pl/portal.php?aid=123917808349dc5b63ab8e3
  18. Materiały: Wacław Odyniec „Z dziejów klasztoru kartuskiego i osady przyklasztornej”
  19. Na podstawie przewodnika Archiwum Państwowe w Gdańsku. Przewodnik po zasobie do 1945 r., oprac.     Cz.Biernat, Warszawa 1992, s.92-93
  20. http://pl.wikipedia.org/wiki/Kartuzy#Gmina_.C5.BBydowska 2013-12-14
  21. Urząd Gminy Kartuzy http://www.kartuzy.pl/portal.php?aid=123917808349dc5b63ab8e3
  22. Bibliografia: Folder „Powiat Kartuski – Perła Kaszub”, „Na Kaszubach” Jerzy Szukalski
  23. http://kartuzy.info/katalog,wpis,527,Gmina-Kartuzy.html położenie Kartuz i mapa
  24. http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/L_ludnoscstan_struktura_30-06-2013.pdf Dodano: 2011-07-      19, autor: Redakcja Gazety „Moja publikacja to mowa pochwalna na rzecz Kartuz”
  25. Kaszubski Pierścień, zespół autorski: mgr Elżbieta Wilczak-Dąbrowska, mgr Jacek Dąbrowski, mgr Wojciech Okroj,  dr inż. arch. Artur Kostarczyk tab.1.,tab.2.
  26. http://www.kmatuszczak.republika.pl/kartuzy/kartuzja.htm dn. 2013-12-10 widok klasztoru „Raj      Maryi” w Kartuzach 1678r rys. Bartela Ramisecha Historia Kartuzji Kaszubskiej
  27. http://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Kartuzy.jpg 2014-01-08