Stan badań – Dwór Artusa w Gdańsku

Stan badań

Dwór Artusa w Gdańsku doczekał się wielu publikacji źródłowo-historycznych.[1] Jedną z ważniejszych powstałych w ostatnich latach  skupiających i przeprowadzających dogłębną analizę tematu jest publikacja dr Elżbiety Pileckiej zatytułowana „Średniowieczne Dwory Artura w Prusach. Świadectwo kształtowania się nowej świadomości mieszczańskiej”.  Niezmiernie ważna w owych badaniach była kwestia ustalenia czasu powstania Dworów Artusa w miastach pruskich oraz określenie ich charakteru i zakresu działalności.[2]

Na ziemiach pruskich powstały dwory w Gdańsku, Braniewie, Chełmnie, Elblągu, Królewcu, Malborku, Rewalu,Rydze, Toruniu.  Dwór Artusa ze względu na genezę swojej nazwy wywodzi się z arturiańskiego mitu średniowiecznej tradycji i wspólnej przynależności elity mieszczańskiej. Był to również sposób życia arystokratycznego patrycjatu i wyjątkowe miejsce,  gdzie oddzieleni od gawiedzi rozkoszowali się przynależnością do wyjątkowej grupy, w majestacie patrona jakim był Dwór Artusa. Ważnym i trudnym jednoznacznie do rozstrzygnięcia jest problem datowania Dworów Artusa, badacze są zgodni, że Dwory pojawiły się być może już w momencie lokacji miast przez zakony krzyżackie.[3]  Z uwagi na brak dokumentacji z okresu XII i XIII wieku dotyczącej wyglądu, wyposażenia oraz funkcji dworów nie można tego datowania jednoznacznie potwierdzić są jednak przesłanki, które nie pozwalają jednoznacznie tego wykluczyć. Dopiero XV,XVI,XVII stulecie przynosi głębszą analizę historyczną i badawczą tematu.  Autorka (E.Pilecka) podjęła ogromną prace prześledzenia bardzo długiego okresu przemian zarówno artystycznych i kulturowych związanych bezpośrednio i pośrednio z kształtowaniem się tak zwanych Dworów Artusa. Autorka starała się również odmitologizować nowożytną ocenę tych przybytków z nienależnych im mitów rycerskości i waleczności.[4]  Obecny stan badań i dokumentacja archeologiczna wyodrębnia i charakteryzuje poszczególne okresy powstania, funkcje oraz panujące mody w danej epoce. Pełna rekonstrukcja i zbadanie historii Dworów Artusa w czasach wczesnego średniowiecza jest trudna z uwagi na bardzo enigmatyczne wiadomości, które zachowały się do czasów obecnych zaś same budowle z tego okresu nie zachowały się. Jeżeli chodzi o ideologiczne podłoże powstawania Dworów Artusa  to z pewnością w pierwszej fazie były to fundacje wielkich mistrzów krzyżackich w takich miastach jak Toruń, Malbork i Elbląg.  Były to również inicjatywy mieszczańskie, stowarzyszenia kupieckie początkowo traktowane jako domy zajezdne przeznaczone dla gości odwiedzających nowo lokowane miasta w celach handlowych. Dwór Artusa w Gdańsku ma również trudną do rozstrzygnięcia datę powstania niektóre wzmianki mówią o roku 1300 inne 1350.[5]                                                              

Początki Dworów Artusa oparte były na patronacie różnych bractw, których grupy  kupców, mieszczan,  patrycjuszy obierały sobie za patronów. Pierwszym odnotowanym w Gdańsku było bractwo św. Jerzego, które działało prawdopodobnie zanim jeszcze utworzono Dwór Artusa. Utworzenie patronatu św. Jerzego dla bractwa było jednoznaczne z objęciem patronatu króla Artura również jako dowód na obronno-rycerski i bratersko-towarzyski charakter, który miał  łączyć kupców i patronować ich przyszłym wspólnym interesom. Bractwa miały również ściśle religijny charakter, posiadały pod swoim wezwaniem kaplice w przynależnych kościołach farnych, i tak najprawdopodobniej bractwo św. Jerzego miało swoją kaplicę w kościele parafialnym Głównego Miasta Gdańska pw. NMP.  Wiemy z pewnością, że w XIV wiecznym Gdańsku właścicielem Dworu Artusa było bractwo św. Jerzego, z biegiem czasu władzę nad dworem zaczęła przejmować rada miejska. Rada miejska zarządzała Dworem Artusa nadając przywileje, wspomagała finansowo nie był to jednak całkowicie municypalny budynek, który podlegał jej w zupełności.

W XIV wieku Dwory Artusa działały na podstawie swoich regulaminów określających ich społeczny charakter, zasady działania w handlu, stawiały przed nimi również konkretne cele do zrealizowania. Za główny cel uznaje się handel, nie był to jednak jedyny cel jaki realizowały, wychodziły na ulice i place, organizowały turnieje, przemarsze, zabawy zapustne. Przykładowo rada miejska Gdańska fundowała nagrody dla zwycięzców turniejowych i loteryjnych w czasie karnawału. Pierwszy turniej w Gdańsku zorganizowano w 1457r z okazji wizyty króla Kazimierza Jagiellończyka, organizatorami była rada miejska i Dwór Artusa. Był w Gdańsku zwyczaj zapraszania raz w roku rady miejskiej na uroczysty poczęstunek, którego organizatorami były bractwa Dworu Artusa, wydarzenia te miały miejsce w Dworze i były finansowane z kiesy bractw.[6]  W 1489 roku bractwo św. Jerzego pierwszy inicjator i założyciel Dworu Artusa ostatecznie opuściło Dwór Artusa w Gdańsku i rozpoczęło budowę odrębnej siedziby przy bramie Długoulicznej (przeniesienie nastąpiło w 1494r). Z biegiem lat o przynależność do Dworu Artusa w Gdańsku zabiegać zaczęli kupcy z obcych państw, co doprowadziło do powstania poszczególnych ław (XVIwiek) holenderskiej, lubeckiej, Rajnolda. Gośćmi Dworu bywali Anglicy, Niemcy, Szkoci, Islandczycy. O ówczesnym Dworze Gdańskim pisano, że stał się dostępny dla wszystkich mieszczan i z prywatnego domu bractwa św. Jerzego stał się budowlą publiczną. Do przynależności nie mogli aplikować rzemieślnicy, kramarze detaliczni, szynkarze. W głównej mierze to i konflikty z radą miejską spowodowały opuszczenie dworu przez bractwo św. Jerzego.[7]

Badająca temat dr. Elżbieta Pilecka zwraca szczególną uwagę na funkcję reprezentacyjno-ludyczną miejsca spotkań w późnogotyckim Dworze Artusa. W świetle badań przeprowadzonych na terenie Europy przyjęła, że model i bogactwo wyposażenia wnętrz Dworów Artusa na terenie państwa zakonnego w Prusach, nie wynikał jedynie z pruskiego „genius locci” lecz z ówczesnej kondycji stanu mieszczańskiego i zmieniał się wraz z koniunkturą handlową. Patrycjat szybko i znacznie bogacił się a siła pieniądza sprawiała, że jego posiadacze mogli kupić niemal wszystko nie wyłączając urzędów, tytułów, funkcji administracyjnych, majątków ziemskich , przywilejów szlacheckich.  W związku z tym stanem rzeczy elita władzy poszukiwała poza ratuszem miejsca do godnej reprezentacji, ceremoniału władzy. Regulaminy pruskich Dworów Artusa oparte były na statutach gildii kupieckich z czasów wielkiego handlu morskiego.[8]  Na tle wszystkich XV-wiecznych Dworów Artusa szczególnie wyróżnia się Dwór Artusa w Gdańsku z uwagi na wzniesiony zupełnie nowy budynek. Pożary z roku 1476 i 1477 były przyczynkiem do budowy budowli jednoprzestrzennej i jednofunkcyjnej, która powstała na planie dwóch połączonych parceli (jednej dawnej oraz dokupionej od wschodu). Dwór był nową kreacją architektoniczną z wielką trójnawową halą na planie kwadratu (450m2), którego wnętrze otwierało się bezpośrednio poprzez reprezentacyjny portal na wielki taras i dalej monumentalnymi schodami prowadziło na Długi Targ.  Zmonumentalizowana elewacja tworzyła swoistą relację z bryłą kościoła NMP, wprowadzone wielkie ostrołukowe okna poprowadzone przez niemal całą wysokość fasady, powtarzały artykulację ścian stojącego w tle wspomnianego kościoła.   Z czasem początkowo wyłącznie elitarne, zamknięte przyjmujące tylko wyselekcjonowane grupy społeczne towarzystwo Dworu Artusa zaczęło otwierać swoje drzwi dla wysokich urzędników, medyków, inteligentów spotykających się przy piwie i winie w gronie członków bractw i Ław integrując ludność miejską. Przeprowadzone badania i rozpoznanie budowli municypalnych w średniowiecznych miastach pruskich w tym głównie Dwory Artusa należy postrzegać jako zapis zmian mieszczańskiej świadomości, mentalności  i gustów artystycznych.  Na przestrzeni dziejów wyodrębnia się użytkowa, praktyczna funkcja z kolejnymi etapami rozwoju faktorii handlowych, gildii kupieckich, miejsc biesiad dla elity władzy, która przejrzyście pokazywała kondycję stanu mieszczańskiego. Dlatego w owych czasach w całej Europie  nawiązywano do rycersko-dworskiej maniery, której wizytówką stały się Dwory Artusa rządzone przez patrycjat.[9]

Badania historyków dowodzą, że o wiele mniejsze znaczenie niż dotychczas sądzono miała władza feudalna (zakon krzyżacki) i kupiecka wspólnota hanzeatycka. Górna warstwa mieszczaństwa pruskiego miała bardzo silne poczucie swojej regionalnej i lokalnej  tożsamości oraz była mocno związana ze swoim miastem. [10]  Dlatego też Dwór Artusa w Gdańsku stał się wyjątkową wizytówką miasta, stało się to również za sprawą przyznania Gdańskowi statutu wolnego miasta i to dodatkowo zrodziło poczucie lojalności wobec Korony (były to czasy późnego średniowiecza). Dodatkowo w XVI wieku miasto zaczęło dynamicznie rozwijać się artystycznie z uwagi na licznie przybywających wenecjan, florentczyków i niderlandczyków. Co może zadziwiać ale  na przestrzeni wieków Dwory Artusa zmieniały nieznacznie swoje funkcje i aż do czasów współczesnych są wizytówką miasta, starannie odrestaurowywaną i nadal pełniącą reprezentacyjne funkcje. W Dworach Artusa odbywają się wyjątkowe uroczystości, w których rady miasta podejmują niejednokrotnie wizyty międzynarodowych gości. Pełnią one obecnie również funkcje muzealne. Jeżeli chodzi o monografie artystyczną dotyczącą gdańskiego Dworu Artusa to niestety nie zachowała się, w książce E. Pileckiej zanalizowany został dogłębnie przypadek jakim w skali Europy jest Dwór Artusa został on również przez autorkę odmitologizowany i chyba słusznie, gdyż ponad wszelką wątpliwość były to miejsca spotkań w interesach, szeroko pojętego handlu oraz zawierania kontaktów zawodowo-towarzyskich przy suto zastawionych stołach piwie i winie.[11]


[1] W przypadku Dworu Artusa w Gdańsku byli to: Voigt 1832, Hirsch 1858,1864, Simon 1900,1913

[2] Pilecka 2005 s.16-18

[3] Pilecka 2005 s.6

[4]dr.Elżbieta Pilecka UMK Toruń, Książka pt. „Średniowieczne Dwory Artura w Prusach. Świadectwo kształtowania się nowej świadomości mieszczańskiej” 2005, Toruń

[5] Pilecka 2055 s.32

[6] Simon 1900 s.17

[7] Simon 1900 s.32

[8] Pilecka 2005 s.179

[9] Pilecka 2005 s.217

[10] Pilecka 2005 s.219

[11] Pilecka 2005 s.267