Pietro da Cortona

1596-1669

Pietro Berrettini, znakomity malarz i architekt wczesnego baroku, urodził się 1 listopada 1596 roku w Cortonie. W środowisku artystycznym znany był jako Pietro da Cortona.

Artysta kształcił się we Florencji. Bardzo szybko zyskał uznanie i przychylność mecenasów. Pracował we Florencji, Wenecji i Rzymie. Namalował m.in. freski w kościele Santa Bibiana, w pałacu Barberinich i Pamphilich a także w pałacu Pittich. We freskach  dążył do odrzucenia tradycyjnego malarstwa i maksymalnego zatarcia granicy między przedstawieniem a otaczającą je rzeczywistością. Jedną ze specjalizacji Berrettiniego były iluzjonistyczne dekoracje malarskie plafonów. Stosował skróty perspektywiczne oraz mocno kontrastowy światłocień.

Na zlecenie rodziny Sacchetti robił dekoracje na Villa Castel Fusano oraz namalował serię obrazów sztalugowych m.in. „Porwanie Sabinek”, „Śmierć św. Szczepana” , „Trojanie wychodzą na brzeg u ujścia Tybru”. W Cortonie w Chiesa di San Francisco można oglądać jego obraz Zwiastowanie, uznany przez krytyków za arcydzieło namalowane w stylu baroku. W latach 1634-1638 artysta przebywał w Rzymie, gdzie był przewodniczącym Akademii św. Łukasza a w 1652 roku opublikował swój „Traktat o malarstwie”.

Równolegle z malarstwem Pietro da Cortona  rozwijał swoje zainteresowania architekturą. Był jednym z kluczowych architektów rodzącego się w tym czasie włoskiego baroku. W trakcie pobytu w Rzymie Pietroda Cortona brał udział w projektowaniu kościoła św. Łukasza oraz Forum Romanum. Jego pomysłem jest konstrukcja kościoła oparta na planie greckiego krzyża. Cotrona zaprojektował też Castel Gandolfo. Cechą charakterystyczną jego architektonicznych projektów są wklęsłe i wypukłe linie fasad, duże zróżnicowanie brył oraz bogactwo dekoracji.  W latach 1656/67 artysta zajął się tworzeniem malowniczej elewacji Santa Maria della Pace a po jej zakończeniu zajmował się elewacją bazyliki Santa Maria in Via Lata.

Jedną z pierwszych jego prac była przebudowa kościoła SS.Luca e Martina leżąca przy ówczesnej Akademii św. Łukasza. W budowli intryguje fasada, która jest parawanowa nie tworząca jedności z całością bryły (1635/50). Budowę nowego gmachu rozpoczęto w 1635, budowa trwała z  przerwami  Cortona wyjeżdżał w tym czasie do Florencji (1639/47) i do Paryża  (1645/48). Projekt na planie greckiego krzyża o prawie równych ramionach w centrum zwieńczony kopułą. Cortona jest architektem, który przywrócił godność  kolumnie jońskiej. Wnętrze świątyni tworzą duże kolumny jońskie, wspierające belkowanie.  Gromada kolumn wokół skrzyżowania wypełnia przestrzenie ścienne. W chwili śmierci Cortony w 1669, niektóre części, takie jak dekoracja wnętrz kopuły, wciąż  były nieukończone.

Nowatorską koncepcją w późniejszym czasie wielokrotnie powielaną choćby przez Borrominiego jest wybrzuszona środkowa część elewacji, która jest zapowiedzią falistych fasad. Apogeum tego wątku stworzył Cortona w najznakomitszym swoim dziele jakim był kościół Santa Maria della Pace, fasada posiadająca dwie kondygnacje w swej dolnej wpisanej w pół okręgu przedstawia rodzaj portyku, którego belkowanie tworzy taras opierający się na kolumnach. Pietro da Cortona z pewnością projektując tą budowlę czerpał z czystego antyku, przypomina ona świątynię Westy w Rzymie.

W późniejszym czasie Cortona zaczął skłaniać się ku nurtowi klasycyzującemu przykładem tego  jest kościół Santa Maria in Via Lata.  Fasada z potężnymi kolumnami korynckimi kładącymi  jakby pionowy nacisk, został ukończony (1658/60). Cortona przywołuje  łuk triumfalny i umieszcza go w fasadzie.

Moment ostatecznego ukształtowania się architektury rozwiniętego baroku w czołowych środowiskach włoskich można sytuować około 1630 roku, co zbiega się z datą śmierci Maderny i rozpoczęciem budowy kościoła Santa Maria della Salute w Wenecji. Główną linię rozwoju architektury  rzymskiej wyznaczają: Gianlorenzo Bernini, Francesco Borromini i Pietro Berettini da Cortona.

Działalność Pietra da Cortony przypada na czasy gdy na stolicy papieskiej zasiadł w 1623r Urban VIII i wtedy właśnie rozpoczęła się druga faza pełnego, rozwiniętego baroku. Na długie rządy tego papieża, który był wielkim orędownikiem nowej sztuki przypada również rozkwit twórczości Berniniego a od roku 1644 jego stanowisko zajął Borromini. Pietro da Cortona tworzy w czasach ogromnego postępu prac nad Bazylią św. Piotra, jako młody człowiek przybył do Rzymu gdzie budowano wiele nowych kościołów i przebudowywano stare bez trudu znalazł zajęcie. Pierwsze jego realizacje to przebudowa kościoła SS.Luca e Martina  nowością jest wyburzenie środkowej części elewacji co stało się zapowiedzią falistych fasad, które to później będą wznosili inni architekci. Jogo fasada nie współgra z bryłą budowli,  jest jej parawanem podobnie jak elewacja w bazylice św. Piotra nie jest organicznie związana z bryłą. Jego fasady są parawanowe – dwu wieżowe lecz z pewnością nie są w typie Albertiego, on nie stara się wiązać fasady z wnętrzem kościoła.  Cortona  zaczyna tworzyć nowy styl na kształt ruchu wypukłego, falistego, który falować zaczyna w skrzydłach jego fasad. To właśnie Pietro da Cortona zainspirował Berniniego, którego budowle falują czy wręcz płyną.  Cortona, który doskonale znał Palladia stał się prekursorem klasycznego baroku oraz kontynuatorem klasycznego al antica. Doskonale wręcz po mistrzowsku potrafił połączyć stiuk  w elewacji zewnętrznej i wewnętrznej. Jest prekursorem łączenia malowideł iluzjonistycznych z dekoracją stiukową współtworzącą rozgrywający się spektakl.  Pietro da Cortona odegrał czołową rolę w dziejach sztuki jako malarz fresków z pewnością prace poświęcone architekturze można zaliczyć do wyjątkowych i często prekursorskich dzieł.

Pietro da Cortona w początkach swojej drogi artystycznej był przede wszystkim malarzem, doskonałym iluzjonistą, był twórcą nowego zjawiska przenikania się malowideł iluzjonistycznych i stiuku tworzących rodzaj płaskorzeźbionych iluzii, postaci niemal wychodzą ze ścian, sufitów wyciągają ręce tworzących  iluzję ruchu.

Jego dzieło  „Barberini sufit” (1633/39) to wyjątkowy fresk na suficie  w głównym salonie pałacu kardynała Maffeo Barberiniego, (papież Urban VIII 1623).

Fresk zatytułowany „Alegoria Opatrzności Bożej ” to wspaniała iluzja sufitu podwieszonego, która jest otwarta do nieba,  przez którą  alegoryczne postacie „błogosławieństw niebieskich”  wlewać się mają  na rodzinę Barberini. Malowidło stylu barokowego z iluzją  płynących draperii, aniołków i mitycznych postaci. Pałac  Barberini  obecnie stanowi część włoskiej Narodowej Galerii Sztuki Starożytnej, praca Cortona jest na stałej ekspozycji.

W owym czasie Cortona rozpoczął spór z Sacchim na temat składu, ograniczenia liczb figur w malowidłach, był to czas odchodzenia Cortony od baroku.

Mówiąc o wkładzie  Pietro da Cortony w architekturę Rzymu w żadnej mierze nie można pomijać jego wkładu w malarstwo, jego prace ujawniają dar ożywiania mitologicznego świata i umiejętność tworzenia atmosfery ruchu i przestrzeni.

 „Porwanie Sabinek” (1629,Kapitol, Rzym) arcydzieło baroku rzymskiego, w którym zastosował dwie przeciwstawne zasady: z jednej strony wykreował atmosferę tętniącą uczuciami i z drugiej temat  klasycyzmu pochodzącego prosto od Rafaela (1483/20).

Pietro da Cortona był jednym z pierwszych twórców stylu neo-weneckiego i tu wskazać należy jego „Triumf Bacchusa” w Palazzo Mattei (1626/9).

W Palazzo Pitti we Florencji wykonał freski czterech stron świata w stylu neo-weneckim,  w kolejnych pokojach przedstawił  planety Wenus, Jowisz, Mars.

Ze wszystkich wielkich włoskich malarzy barokowych, prace Cortona zaliczyć można do najbogatszych zarówno pod względem plastyczności, tworzenia realistycznych iluzji i wielowymiarowości. Silna kolorystyka bardzo szczegółowe traktowanie tematu często przejaskrawione dla nadania natężenia emocjonalnego. Był doskonały w portretowaniu postaci ludzkiej  pozy ujęte są często  idealistycznie w stylu klasycznym co tworzy ścisłe powiązanie w jego twórczości pomiędzy klasyką i barokiem.