Rzymski Panteon w architekturze XV-XVIIIw

Naśladownictwa koncepcji przestrzennej i stylowej rzymskiego Panteonu w architekturze od XVw do XVIIIw

Sercem Rzymu było Forum Romanum- rynek, gdzie koncentrowało się życie polityczne i towarzyskie.

Na Polu Marsowym, gdzie odbywały się przeglądy armii, znajdowała się świątynia wszystkich Bogów – Panteon.

Stanął w miejscu starszej świątyni, którą zniszczyły pożary. Pamiątką tej pierwszej świątyni jest napis widoczny nad portykiem M AGRIPPA L F COS TERTIVM FECIT, co należy czytać M(arcus) Agrippa L(ucii)F(ilius) CO(n)S(ul) TERTIVM FECIT (Zbudowana przez Marka Agryppę syna Lucjusza, konsula po raz trzeci). Agryppa, wielki przyjaciel cesarza Oktawiana Augusta, postawił pierwszy Panteon w latach 27-25 p.n.e. Była to jednak zwykła prostokątna konstrukcja. Dopiero Hadrian przemienił tę świątynię wszystkich bogów (gr. pantheon) w prawdziwy cud architektury i inżynierii.

Panteon jako jeden z przykładów rzymskiej architektury z poczatku II w. po Chrystusie oddziaływuje na sztukę nowożytną, zarówno pod względem naśladownictwa stylistycznego jak również zapożyczenia motywów.  Artyści dążyli do stworzenia swoich doskonałych budowli na drodze odtworzenia (restitutio) lub chęci przewyższenia oryginału. Zatem trudno jednoznacznie stwierdzić  na jakim konkretnie przykładzie wzorowali się artysci, czy mamy do czynienia z zapożyczeniami, czy stały za tym przesłanki ideowe.  Przesłanki ideowe poznajemy dzięki źródłom, badaniom stanu w jakim się w owych czasach budowla znajdowała, a także funkcjom jakie pełniła. Świątynia starożytna na przestrzeni dziejów nie zawsze odgrywała rolę pierwszoplanową. Dotychczas zagadnienie genezy salonu omawiane było na marginesie prac monograficznych, szerzej zajął się problemem Robert W. Berger, który związał jego powstanie z kręgiem takich artystów jak: Francesco di Giorgio Martini, Mantegni, Andrea Palladio, Le Pautre’a. Do popularności Panteonu niewątpliwie przyczyniło się przeświadczenie, że stanowi on szcytowe osiagnięcie architektoniczne pogan. Budowla przetrwała wczesne średniowiecze dzięki swej nowej funkcji liturgicznej, a stało się za sprawą Bonifacego IV, dnia 10 maja r. 609, polecił on zlikwidować kwitnący wówczas „kult demonów”. Owego dnia Papa Bonifacio poświęcił Panteon  NPMarii i Wszystkim Męczennikom.

Od czasu powstania Panteonu powstało wiele budowli na kształt tej pierwszej, co do ich funkcji to oczywiście były one zupełnie odmienne. Przełomu w ocenie estetycznych walorów Panteonu dokonano w XIV i XV wieku. Do najwybitniejszych chwalących wspaniałość jej archtektury  należeli: w obrębie tradycji humanistycznej  Petrarka, zaś  jego uczeń Fazio chwalił wspaniałość architektury. Flavio Biondo na początku XV wieku, a potem Leone Battista Alberti, (który w liście do Mattea de’Pasti z r. 1454) uznaje Panteon za wzór o niepodważalnym znaczeniu. Alberti w swoim traktacie architektonicznym Ksiąg dziesięć o sztuce budowania (ks.VII, rodz. 10 i 11) powołuje się  na zastosowane tam rozwiązania – jako na wybitne przykłady godne naśladowania. Kolejną pochwałę architektury Panteonu  zawarł Sebastiano Serlio w III księdze swojego traktatu, podobne słowa uznania znajdzujemy w Czterech ksiegach o architekturze Andrea Palladia  i w jego Mirabiliach – „ Ze wszystkich świątyń, jakie w Rzymie widzimy, najsławniejszy jest Panteon, zwany dzisiaj Rotundą” Cała budowla składa się z czterech części: zwrócony na północ pronaos, wznoszący się za nim człon pośredni, kopułowa rotunda, i od południa przylegające do niej resztki budowli.

Bardzo ważnym elementem rekonstrukcji, stał się stosunek rotundy do resztek budowli przylegających od południa, które odsłonięto w czasie prac od 1542 do pocz. w. XVII.  Najbardziej radykalną rekonstrukcję przedstawił Palladio, inne np. G.B. Piranesiego czy Bufaliniego – były mniej lub bardziej fantastyczne. Palladio stworzył wizje Panteonu jako jednej ryzalitowo występującej części ogromnego kompleksu term Agryppy.

Do najbardziej uderzających właściwości, wyróżniających Panteon spośród innych budowli starożytnych, należy jego znakomity stan zachowania oraz wyjatkowe rozmiary, które zachęcały architektów i budowniczych  niejednokrotnie do ich prześcignięcia. Do wyjątkowych  należały również jego dzieje i pełnione przez niego funkcje. Wiemy, że pierwotnym zamiarem Agryppy było poświęcenie budynku Augustowi i dynastii julijskiej, na co wskazywały posągi Juliusza i Augusta – wizerunkami jej protoplastów Marsa i Wenus. W wyniku sprzeciwu Augusta, który nie dopuszczał do uprawiania swego kultu, pozostawiono wewnątrz tylko posąg Juliusza obok innych bóstw, natomiast posągi Augusta i Agryppy ustawiono w przedsionku.

Architekci wczesnego renesansu starali się rozwiązać  problem prawidłowej rekonstrukcji willi starożytnych, niestety nie znali pozostałości antycznych domostw. Najwięcej wskazówek umieścił w swoim traktacie Andrea  Alberti,  jedną z wskazówek było powołanie się na wnętrza świątyń starożytnych S. Constanza, Baptysterium Świętego Jana u Źródła na Lateranie, baptysterium we Florencji, zwłaszcza Panteonu.

Santa Constanza Rzym, budowla powstała najprawdopodobniej między 337 a  351r. Muzoleum Konstancji jest jednym z najlepszych przykładów wczesnochrześcijańskiej architektury.

Baptysterium Świętego Jana u Źródła na Lateranie. Zostało zbudowane w latach 314-320 przez adaptację istniejących tu wcześniej term Domu Faustyny. Miało kształt rotundy z basenem pośrodku osłoniętym baldachimem. Obecną formę na planie ośmiokąta uzyskało podczas przebudowy w 440 r., kopułę wsparto na ośmiu porfirowych kolumnach a wokół basenu zbudowano obejście. Do zewnętrznej nawy dobudowano cztery kaplice. Najprawdopodobniej drzwi prowadzące do tej kaplicy pochodzą z term Karakalli.

Baptysterium San Giovanni – najstarszy budynek usytuowany na Piazza San Giovanni we Florencji. Znajduje się w pobliżu wejścia do katedry Santa Maria del Fiore.

Pierwsze praktyczne rozwiązanie atrium spotykamy u Francesca di Giorgio, który zaprojektował trzy pałace z owalnymi dziedzińcami wewnątrz i portykami, ( rekonstrukcja planu Palatio Maggiore na Palatynie) a dodatkowo napominał o podobnych dziedzińcach w opisach prywatnych domów starożytnych (przykłady: Florencja Uffizi, Gabinetto Disegni e Stampe Uffizi).  Największe znaczenie miały plany kilku domów z zasklepionymi atriami okrągłymi lub ośmiobocznymi. Najbliższym rozwiązaniem Francesca di Giorgio miało być atrium domu  Manegni w Mantui zrealizowany częściowo w latach 1476-1502.

Wille te można określić jako „uwysmukloną wersję Panteonu” podobnie jak atria Francesca di Giorgio i Albertiego. Wydłużenie proporcji wynikłe z wymagań praktycznych, występuje często w ówczesnych rysunkowych rekonstrukcjach Panteonu. Wprowadzenie w tych budowlach czterech równorzędnych wejść wynika z potrzeb funkcjonalnych i z rozplanowania pomieszczeń. Specjalne wykonawstwo portali,  górne oświetlenie, a także elewacja świadczą, że wnętrza miały służyć celom reprezentacyjnym. Świątynna forma budowli podkreślała pozycję właściciela. Zwyczaj umieszczania wewnątrz domów okrągłych bądź wielobocznych atriów-salonów przyjął się szerzej w XVIw. Funkcje takich pomieszczeń dobrze obrazuje opis: przechodzącego przez dwie kondygnacje, ośmiobocznego salonu wewnątrz domu Cornaro w Padwie sprzed r. 1530, prowadzą do niego cztery wejścia na osiach głównych. Pozostałe cztery boki figury wypełniają półokrągłe, hemisferycznie zasklepione nisze. Całość zwieńczona jest ośmiobocznym sklepieniem klasztornym. Salon jest dokładnie odwzorowaniem sali termalnej, brakuje natomiast narożnych kolumn i środkowego otworu oświetleniowego w kopule. W salonie wykonywać miano utwory muzyczne, czemu sprzyjała wg Serlia, forma zbliżona do kolistej.

Dalszy rozwój centralnych atriów czy salonów stanowią projekty Andrea Palladia, jednym ze zrealizowanych z niewielkimi odstępstwami jest Villa Rotonda z połowy r. 1566. Trójstrefowy podział elewacji, ze środkową kondygnacją w roli attyki, wynika z całego rozkładu domostwa, jednocześnie widzimy zbieżność z podziałami wnętrza Panteonu, domu Mantegni i projektami Francesca di Giorgio. Projekt Palladia przewidziany był dla humanisty, przeznaczony na kultywowanie sztuki wyzwolonej jaką była w owych czasach muzyka.

Rozwinęciem koncepcji Rotondy jest projekt Villii Trissino w Meledo, gdzie wejście prowadzić miało przez obszerny dziedziniec, ujęty po obu stronach ćwierćkolistymi galeriami kolumnowymi i pięcioosiowym pronaosem fasady równym szerokością schodkowej kopule ze sferycznym bębnem nad środkowym salonem. Ściany środkowego salonu podzielone były poziomo na dwie kondygnacje – odpowiednik kondygnacji willi. Obie te nowatorskie  kompozycje są syntezą architektury świeckiej i świątynnej.

Inne przykłady to świątynie przedstawione na freskach: Perugina w kaplicy Sykstyńskiej, Pinturicchia w kaplicy Bufalinich w kościele S.Maria in Aracoeli w Rzymie, Signorellego w Orvieto.

Kolejnym wzorującym się na schemacie palladiańskim jest projekt willi Scamozziego: Pisanich w Lonigo i Bardellinich w Monfumo. Najbardziej znana Rocca Pisana, założona na planie kwadratu, przez wzniesiony na wielostopniowej podstawie portyk wchodzi się do westybulu. W jego tylnej ścianie, podobnie jak w Panteonie mieści się prostokątny portal, który prowadzi do rotundowej Sali. Portal jest jednym z czterech podobnych, prowadzących do środka a pomiędzy nimi mieszczą się obszerne półokrągłe nisze, które swoimi półkopułami sięgają aż do belkowania podpierając optycznie kopułę o sferycznym przekroju i ośmiobocznym rzucie. Kształt czaszy, okulus  przypomina projekty kopuł starożytnych w typie Panteonu.

Villa Pisani a Bagnolo di Lonigo (Vicenza). Disegno da Ottavio Bertotti Scamozzi, 1778

Vincenzo Scamozzi nie narzuca przeznaczenia salonu, który zachował charakter świątynny poprzez rotundowy plan i formę kopuły. Wyraźnie nawiązał do dekoracji Panteonu przebudowując w r. 1586 salę w Bibliotece Św. Marka w Wenecji. Ugruntował tym projektem pogląd Serlia, że wnętrze Panteonu znakomicie nadaje się do celów wystawienniczych.

Vincenzo Scamozzi  1575-1578, Villa Pisani  la Rocca, dla Vettor Pisani z Lonigo (Vicenza)

Biblioteka św. Marka w Wenecji  J.Sansovina. Prace rozpoczęte w 1536 r. zostały zakończone przez V. Scamozziego w 1588r

Rozwiązanie willi Palladia oddziaływało na licznych architektów w całej Europie przez kilkaset lat m. in. w Anglii, Holandii, Francji, Polsce.

Bardziej bezpośrednio do Panteonu nawiązał Rubens, w swoim domu w Antwerpii w r. 1618 wybudował pomieszczenie dla kolekcji starożytnych rzeźb. Nie istniejące obecnie pomieszczenie miało półkolisty kształt, ściany były podzielone pilastrami na osiem przęseł, w każdym mieściły się dwa rzędy nisz, w których wystawiane były rzeźby. Całe wnętrze oświetlał okrągły otwór znajdujący się na podobieństwo okulusu w kopule Panteonu.

Podobieństw do Panteonu można się doszukać w projekcie świątyni Apollina w Wersalu, którą podjął Nicodem Tassina II w r. 1712 było to również wnętrze muzealne.

Również owalny salon pałacu Vaux-le-Vicomte, gdzie wnętrze podzielone jest dwoma pasami belkowania, dolny wspiera się na szesnastu korynckich pilastrach, między którymi mieszczą się arkady, górna kondygnacja jak w Panteonie ma szesnaście otworów okiennych, flankowanych hermami podtrzymującymi gzyms, powyżej wznosi się rozłożysta czasza kopuły – odwrotnie niż w Panteonie pozbawiona została własnego oświetlenia, które dociera przez siedem okien w każdej z dolnych kondygnacji.

W nawiązaniu do tych wzorów projektował np. Jules Hardouin-Mansart w r. 1678 w ogrodowej fasadzie Wersalu ryzalit nakryty czteropołaciową kopułą z okulusem.

Pałac Vaux-le-Vicomte – wielki salon

Robert Adam jest autorem założenia pałacowego z połowy w. XVIII w Kedleston, nazwano to wnętrze „miniaturowym Panteonem”, zostało nakryte ciężką kopułą z okulusem i schodkową podstawą.

Kedleston Hall projekt Roberta Adama oparty na Łuku Konstantyna Wielkiego w Rzymie

Projekt parlamentu w Dublinie, Edwarda L. Pearce’a z r. 1728 to wieloboczna sala z kasetonową kopułą na wzór Panteonu, podzielona na dwie kondygnacje, dolna przepruta szeregiem półkoliście zamkniętych portali, górna otwiera się przez pierścień jońskich kolumn. Motyw pierścienia kolumn w budowlach wzorowanych na Panteonie wiązać się może z kościołem S. Constanza w Rzymie, nim również  inspirował się Francesco di Giorgio w projektach kościołów centralnych.

Parlamentu w Dublinie, projekt Edwarda L. Pearce’a z r. 1728,  obecnie Bank Irlandii

Sala Senatu na Zamku Królewskim w Warszawie to projekt Victora Louisa w r. 1765, fot. przedstawia owalną salę ze spłaszczoną kopułą z okulusem, schodkowa podstawą z kasetonami i gładkim pierścieniem a więc bardzo ściśle nawiązującą do Panteonu.

Te same cechy pojawiają się w projekcie Cooper-Hewitt Museum, owal Sali zastąpiono wielobokiem, kolumny obejścia poprzednio jońskie zastąpiono korynckimi, kopuła uległa spłaszczeniu i pozbawiono ją gładkiego pierścienia wokół okulusa i skala całości została znacznie zmniejszona.

Motyw dużej, centralnej Sali kopułowej, wysuniętej częściowo z prostokątnego korpusu budowli odnajdujemy w architekturze starożytnego Rzymu. Wysunięte częściowo sale term i innych budowli starożytnych rysowali m. in. Francesco di Giorgio Martini, Sangallowie, Sebastiano Serlio, Andrea Palladio. Taki układ pomieszczeń dał pomysł na projekt Giulianowi da Sangallo w pałacu dla Frdynanda Aragońskiego, gdzie poza korpusem budowli umieścił rotundową kaplicę pałacową, podobnie zrobił w Palazzo Medici.

W polskiej architekturze XVIII i I poł. XIX wieku występuje wiele budowli wzorujących się niewątpliwie na Panteonie, niedościgłym wzorcu, który różni artyści starali się wkomponować w im współczesne czasy.           I tak do tych budowli niewątpliwie należy zaliczyć kościół parafialny  pw. Św. Doroty w Petrykozach (Fot. 18)  według projektu arch. Jana Chrystiana Kamsetzera, z fundacji Stanisława Małachowskiego marszałka Sejmu Wielkiego, zbudowany został w latach 1791 – 1795 jako wotum za uchwalenie Konstytucji 3 Maja.

Neapolitańskie projekty, a także Baldassare Peruzziego wyróżnia całkowite wyodrębnienie z reszty budynku ośmiobocznej wewnątrz kaplicy czy okrągłej Sali, które poprzedzał poprzecznie ustawiony prostokątny salon. U Giuliana da Sangallo salon został wysunięty z pozostałej części pałacu.

W kształtowaniu się form w w. XV pewną rolę odegrało wnętrze Panteonu, początkowo dochodziło do wyraźnych zapożyczeń co wynikało z braku alternatywnych wzorów. Ideowo – wątek centralnego „sanktuarium  muzealnego” wykształcił się w następnym stuleciu, głównie dzięki pracom Serlia i Palladia. Koncepcja wysuniętego salonu, którą reprezentowali: Pliniusz, Giovo, Scamozzi, nie nawiązywała formalnie do Panteonu, pozwoliło na to połączenie obu tych koncepcji i powstały w w. XVII salony świontynno-cesarskie. Dlatego w muzealnych rozwiązaniach w w. XVIII i późniejszych czasach szczególnego znaczenia nabrała centralna sala kopułowa zestawiona z świątynnym portykiem.

W polskiej architekturze XVIII i I poł. XIX wieku występuje wiele budowli wzorujących się niewątpliwie na Panteonie, niedościgłym wzorcu, który różni artyści starali się wkomponować w im współczesne czasy. I tak do tych budowli niewątpliwie należy zaliczyć kościół parafialny  pw. Św. Doroty w Petrykozach według projektu arch. Jana Chrystiana Kamsetzera, z fundacji Stanisława Małachowskiego marszałka Sejmu Wielkiego, zbudowany został w latach 1791 – 1795 jako wotum za uchwalenie Konstytucji 3 Maja.

Warto wspomnieć o ciekawej realizacji z terenu Rosji, piękny pałac w Ostankinie niedaleko Moskwy  zbudowany został z drewna pokrytego stiukiem. Co ciekawe, to trzecia co do wielkości drewniana budowla na świecie. Motywacja budowy siedziby z drewna jest nieznana, nie chodziło zapewne o oszczędność. Hrabia Mikołaj Szermietiev odziedziczył folwark Ostankino pod koniec XVIII wieku. W 1790 roku projekt neoklasycystycznego nowoczesnego pałacu był gotowy- jego autorami byli Kasier, Starov oraz Camporesi.Te atrybucje są niepewne a lista domniemanych architektów lub osób korygujących projekt w czasie budowy jest bardzo długa.

Kościół p.w. św. Jakuba Apostoła ufundowany w 1781 roku przez prymasa Antoniego Kazimierza Ostrowskiego. Projektowany łącznie z urządzeniem wnętrza i jego polichromią przez Efraima Schroegera.

Kościół św. Anny w Warszawie Fasadę zaprojektował i nadzorował prace (1778 – 1788) Piotr Aigner.

Kościół św. Aleksandra w Warszawie został zbudowany w latach 1818-1826 w stylu klasycystycznym według projektu Piotra Aignera na cześć cara Aleksandra I. Car przyjechał do Warszawy po raz pierwszy 12 listopada 1815. Miasto chciało powitać go tymczasową bramą triumfalną postawioną na placu pod trzema krzyżami a potem na jej miejscu zbudować pomnik. Jednak car w liście skierowanym do prezesa senatu nakazał zebrane na ten cel fundusze przeznaczyć na budowę kościoła.

Pałac Staszica, właśc. pałac Królewskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk – pałac w Warszawie, w Śródmieściu Północnym, na Dynasach, przy Trakcie Królewskim, u zbiegu Krakowskiego Przedmieścia i Nowego Światu, klasycystyczny, wzniesiony w latach 1820–1823 z inicjatywy Stanisława Staszica według projektu Antonia Corazziego dla Królewskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.

Pałac Mostowskich w Warszawie, w latach 1823-1826 gruntownie przebudowano pałac według projektu Antonia Corazziego, nadając mu formy późnego klasycyzmu.

Rogatki Grochowskie (również Rogatki Moskiewskie) – rogatki znajdujące się na warszawskim Posterunek w tym miejscu został wyznaczony w 1770 roku, wraz z wzniesieniem Okopów Lubomirskiego. W 1815 roku postanowiono zbudować dwa murowane budynki rogatek. Zaprojektowane przez Jakuba Kubickiego pawilony zostały wzniesione w 1823 roku, równocześnie z ukończeniem Traktu Brzeskiego (obecna ul. Grochowska) – pierwszej drogi bitej w Królestwie Polskim. Kamionku, przy skrzyżowaniu dzisiejszych ulic Zamoyskiego, Lubelskiej i Grochowskiej.

Parafia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Puławach, kościół parafialny wybudowany w latach 1801-1803 według projektu Christiana Piotra Aignera z fundacji księcia Adama Czartoryskiego, wówczas z przeznaczeniem na kaplicę pałacową Czartoryskich. Mieści się przy ulicy Aignera.

Zespół klasztorny sakramentek w Warszawie – zespół budynków klasztornych przy Rynku Nowego Miasta 2. W 1687 r. Maria Kazimiera sprowadziła z Francji sakramentki. Zostały one osadzone w pałacu wzniesionym w 1684 r., wybudowanym według projektu Tylmana z Gameren dla Adama i Małgorzaty Kotowskich. Pałac ten przebudowano na klasztor w 1688 r. Jest to przykład architektury sakralnej końca XVII w.

Pałac w Dobrzycy, którego właścicielem był Antoni Gorzeński – jego syn Augustyn, w 1774 roku kupił dobrzycki majątek od ojca. W czasie, kiedy rezydencja należała do Augustyna Gorzeńskiego, zbudowany został Panteon na wzór rzymskiego Panteonu, pełnił funkcję sali zebrań loży masońskiej.

Zredukowane rozwiązania wzorowane na Panteonie to niewątpliwie: audytorium w Ecole de medicine Jacques Gondoina 1771-1776, brak obejścia kolumnowego na planie półkolistym.

                                           

Załączone pozostałe fotografie przedstawiają budowle wzorowane niewątpliwie na rzymskim Panteonie.

Montepulciano – Madonna di San Biagio Antonio Giamberti da Sangallo (1455-1534)

Sanktuarium loretańskie w Loreto (region Marche, prowincja Ancona) Na Placu Madonny po prawej jego stronie znajduje się Pałac Apostolski, którego budowę rozpoczęto według projektu Bramantego. Prace kontynuowali Antonio da Sangallo i G. Boccalini, a ukończył go w latach 1749-1750 L. Vanvitelli.

Z lewej strony znajduje się Pałac Iliryjski, wzniesiony według projektu G. Mariniego w latach 1831-1835. W środku można zobaczyć fontannę (1604-1614), dzieło G. Fontany i C. Maderno. Natomiast dzwonnica jest dziełem L. Vanvitellego (1745)

Sanktuarium loretańskie w Loreto

Palazzo Ducale, Urbino Francesco di Giorgio 1444r.

Kaplica Pazzich – kaplica rodowa Pazzich, znajdująca się przy kościele Santa Croce we Florencji. Została zaprojektowana przez Filippo Brunelleschiego ok. 1430r.

Biblioteka Uniwersytetu Columbia w  New York 1754r.

Villa Foscari  „La Malcontenta” (1550-60)

Villa Farnesina  project Baldassarre Peruzzi (1506-1510)

Rotonde de la Villette en París, de Ledoux 1788r.

Rotunda Uniwersytetu Virginia, wg projectu Palladia 1838r

Malta, Santa Maria (1833-1860)

Panteon, Paryż 1789r