Rok i kalendarz liturgiczny

Codzienną liturgię regulują 4 zachodzące i oddziałujące na siebie cykle:

  1. codzienny cykl Oficjum i Mszy
  2. cykl tygodniowy
  3. roczny cykl okresów liturgicznych (temporale)
  4. roczny cykl dni świątecznych (sanctorale)

Dzień.

            Z wyjątkiem trzech uroczystych dni kończących wielki Tydzień (Triduum) model codziennego kultu w średniowiecznym Kościele zach. przewidywał te same elementy: Oficjum i Mszę.

            Oficjum dnia powszedniego składa się z nabożeństwa:

– Matutinum – nocne

– Laudes – jutrznia, o świcie

– Pryma, Tercja, Seksta, Nona

– Nieszpory – wieczorna

– Kompleta – przed spoczynkiem  

            Msza – w XI w. codzienne sprawowanie było normą. W tym czasie Msza była odprawiana indywidualnie przez każdego kapłana.

            W dużych kościołach odprawiano przynajmniej jedną Mszę śpiewaną w ciągu dnia; bardzo często praktyka takich kościołów przewidywała celebrowanie 2 lub 3 Mszy dziennie.

            Główną Mszę śpiewaną (Sumę) odprawiano w porze pomiędzy Prymą a Nieszporami. Dokładny czas zależał od okresu roku.

            Układ Godzin liturgicznych skomplikował się później w związku z liczbą i czasem posiłków, zwł. w przypadku domu monastycznego.

Przykład średniowiecznego dnia liturgicznego (charakterystyczny tak dla niedziel i ważniejszych świąt):

Matutinum

            Laudes

            Pryma

            Msza poranna

            Tercja

            Suma

            Seksta

            Nona

            Nieszpory

            Kompleta

            Uzupełnieniem zasadniczego cyklu Oficjum i Mszy było kilka dodatkowych obrzędów liturgicznych, sprawowanych wspólnie w ciągu dnia. Niektóre z nich składały się z grupy specjalnie dobranych psalmów (np. psalmy gradualne, albo psalmy pokutne), inne natomiast stanowiły kompletne nabożeństwa liturgiczne. Wśród nich najbardziej znaczące były: Oficjum za zmarłych (Matutinum, Jutrznia i Nieszpory) i małe Oficjum o Matce Bożej (pełny cykl). Do codziennej praktyki należało wtedy odprawianie Mszy maryjnej i Mszy za zmarłych.

Tydzień.

            W cyklu tygodniowym wyróżniała się niedziela, którą rozpoczynały Nieszpory w sobotni wieczór, a kończyła w niedzielę wieczorem – Kompletą.

            Niedziela była zawsze dniem świątecznym z bardziej rozbudowaną formą Matutinum oraz większą ilością psalmów (Matutinum, Pryma).

            Każdy inny dzień tygodnia określano jako feria, tj. dzień powszedni (za wyjątkiem sytuacji, gdy w danym dniu powszednim wypadało święto).

Dominica                    – niedziela                  

Feria II                        – poniedziałek

Feria III                       – wtorek

Feria IV                       – środa

Feria V                                    – czwartek

Feria VI                       – piątek

Feria VII lub Sabbatum           – sobota

Celebrowanie największych uroczystości, takich jak Boże Narodzenie, Wielkanoc i Zesłanie Ducha Świętego (Zielone Święta), także upodobniło się do cyklu tygodniowego, ponieważ obejmowało dzień świąteczny i następujący po nim tydzień (stąd oktawa Bożego Narodzenia itp.).

Kalendarz.

            Każdy kościół posiadał swój kalendarz uwzględniający regionalne i lokalne warianty oparte na powszechnym cyklu rocznym. Kalendarz zawarty jest w najbardziej złożonych księgach liturgicznych.

            Kalendarz nie jest prostym, nieelastycznym wykazem: składa się z dwóch zachodzących na siebie cyklów – temporale (cykl częściowo zmienny) i sanctorale (wyznaczający daty dni świątecznych).

Temporale – roczny cykl okresów liturgicznych:

Okresy liturgiczne mają swoje źródło w corocznym wspominaniu życia Chrystusa. Uporządkowanie temporale jest stałe:

Adwent                                   – Przygotowanie na przyjście Chrystusa                   

Boże Narodzenie                    – narodzenie Chrystusa                                             

Epifania (święto Trzech Króli)           – Objawienie Pańskie

Post                                         – 40 dni na pustyni

Niedziela Palmowa                 – Wjazd do Jerozolimy

Wielki Czwartek                     – Ostatnia Wieczerza

Wielki Piątek                          – Ukrzyżowanie Chrystusa

Wielkanoc                              – zmartwychwstanie Chrystusa                                 

Dzień Wniebowstąpienia        – Wniebowstąpienie Chrystusa

Zesłanie Ducha Świętego        – Dary Ducha Świętego

Boże Narodzenie – wyznaczone datą 25 XII, w kolejnych latach przypada w innym dniu tygodnia;

Wielkanoc – zawsze wypada w niedzielę, ale data zmienia się co roku w zależności od faz księżyca; nie może być wcześniej niż 23 III i nie później niż 26 IV. Dlatego czas między Bożym Narodzeniem a Wielkanocą może różnić się w kolejnych latach nawet o 6 tygodni.

            Mniej więcej polowa roku (od Adwentu do Trzech Króli i od siedemdziesiątnicy do Bożego Ciała) ma charakter okresowy; natomiast II (od Trzech Króli do siedemdziesiątnicy i od Bożego Ciała do Adwentu) nie ma takiego charakteru i czasami określana jest jako czas zwykły.

Okres pokutny –

  • pierwszy z nich to czas Adwentu, rozpoczynający się w przeddzień I Niedzieli Adwentu, a kończący się Wigilią Bożego Narodzenia.
  • Drugi – od Środy Popielcowej (początek Wielkiego Postu), Niedzielę Męki Pańskiej (początek okresu Męki Pańskiej), Niedzielę Palmową (początek uroczystego Triduum), koczy się wraz ze śpiewem Alleluja w przeddzień Wielkanocy.

Najważniejsze pozycje kalendarza (temporale):

Adwent                                                                 – 4 niedziele przed Bożym Narodzeniem; rozpoczyna się pomiędzy 27 XI a 3 XII

                                                                              Nowy rok kościelny

Boże Narodzenie                                               – 25 XII

Epifania (św. Trzech Króli)                              – 6 I

Po Epifanii                                                           – zmienny okres – uzależniony od daty Wielkanocy (różnica 1-5 niedziel)

Septuagesima (Siedemdziesiątnica)               – 7 tygodni przed okresem Męki Pańskiej, 9 tygodni przed Wielkanocą; początek okresu pokutnego

Sexagesima (Sześćdzieciątnica)                     

Quinquagesima (Pięćdziesiątnica)

Środa Popielcowa                                              – początek Wielkiego Postu

Quadragesima                                                    – 4 tygodnie przed okresem Męki Pańskiej

Piąta Niedziela Wielkiego Postu                      – 2 tygodnie przed Wielkanocą; w Polsce święto zw. Czarną Niedzielą

Wielki Tydzień:                                                  – tydzień poprzedzający Wielkanoc; w jego skład wchodzą:

– Niedziela Palmowa                                         

      (Niedziela Męki Pańskiej)

– Wielki Czwartek                                               – najbardziej uroczyste 3 dni w roku kościelnym, określane

– Wielki Piątek                                                     często jako Triduum albo Triduum sacrum

–  Wielka Sobota

Niedziela Wielkanocna                                     – przypada pomiędzy 23 III a 26 IV (dziś 23 III a 25 IV)

Okres Wielkanocny                                           – od Niedzieli Wielkanocnej do soboty po Zesłaniu Ducha Świętego

Niedziele po Wielkanocy                                  – 5 niedziel

Wniebowstąpienie                                              – czwartek; 40 dni po Wielkanocy

Niedziela po Wniebowstąpieniu                     

Zesłanie Ducha Świętego                                 – 50 dni (7 tygodni) po Wielkanocy 

           (Zielone Święta)

Niedziela Trójcy Świętej                                   – niedziela po Zesłaniu Ducha Św. (od 1334 r.)

Boże ciało                                                           – czwartek po Niedzieli Trójcy Świętej (od 1264  r.)

Czas przed Adwentem                                      – zróżnicowany okres, obejmuje 22 – 27 niedziel

Roczny cykl dni świątecznych (sanctorale):

            Zarówno okresy roku liturgicznego jak i czas zwykły wypełniają pojedyncze dni świąteczne ujęte w sanctorale. W pewnej mierze sanctorale jest prostszą częścią kalendarza, ponieważ każde święto ma oznaczoną datę.

            Mniejsze święta i obrzędy różniły się w poszczególnych regionach, zakonach i diecezjach, nawet w pojedynczych kościołach, mimo, że główne święta i ich daty obowiązywały w całym Kościele zach.

            Różne możliwości i schematy przenoszenia świąt.

Ranga dni liturgicznych.

Istnieją dwie fundamentalne kategorie dni liturgicznych: święto i dzień powszedni.

W tygodniu zwykłym niedziela jest uważana za święto, a pozostałe dni są powszednie.

Pewnym utrudnieniem mogą okazać się występujące w księgach Oficjum dwa sposoby określania dnia liturgicznego: 1) dzień powszedni i niedziele zwykłe, 2) święta.

Powszechny rozwój sanctorale w późnym średniowieczu oraz w przypadku ważnych świąt wydłużenie ich do oktawy, spowodowało zagęszczenie kalendarza do tego stopnia, że znajdowało się w nim zaledwie kilka dni powszednich. XVI w. – sanctorale jako przedmiot szeroko okrojonej reformy.

W związku z tym większość dni miała charakter świąteczny i klasyfikowano je w zależności od ich ważności.

Istniały dwie podstawowe kategorie świąt: simplex – ryt zwyczajny i duplex – ryt zdwojony. Święta rytu zdwojonego dzielono następnie na 4 odrębne klasy określające ich szczegółową hierarchię.

Typowy diecezjalny schemat łaciński mógł zawierać 5 kategorii świąt:

Festum principale duplex                   – święto rytu zdwojonego I klasy (główne)

Festum duplex                                    – święto rytu zdwojonego II klasy

Festum semiduplex                             – święto rytu półzdwojonego

Festum simplex, IX lectiones              – święto rytu zwyczajnego, z 9 czytaniami w Matutinum

Festum simplex, III lectiones              – święto rytu zwyczajnego, z 3 czytaniami w Matutinum

            Zwyczaj monastyczny często oddziela święta przez określenie, czy sprawuje się je w chórze w szatach liturgicznych (kapach lub albach):

Festum principale                                                  – święto główne

Festum in capis                                                      – święto celebrowane w kapach

Festum in albis                                                      – święto celebrowane w albach

Festum simplex, XII lectiones                               – święto rytu zwyczajnego, z 12 czytaniami w Matutinum

Festum simplex, III lectiones                                 – święto rytu zwyczajnego, z 3 czytaniami w Matutinum

Ranga dni liturgicznych (wg ks. Kameckiego):    

1. Triduum Paschalne + Zmartwychwstanie

2. Boże Narodzenie, Wniebowstąpienie, Zesłanie Ducha Świętego, Niedziele Adwentu, Niedziele Wielkiego Postu (niedziele najwyższej klasy), Środa Popielcowa, Dni Wielkiego Tygodnia od poniedziałku do czwartku, Dni w Oktawie Wielkanocy.

3. Uroczystości Pańskie, Najświętszej Marii Panny, uroczystości świętych kalendarza ogólnego

4. Uroczystości własne:

                a) głównego patrona miasta

                b) patrona kościoła

                c) tytułu kościoła

                d) założyciela, patrona zakonu

5. Święta Pańskie kalendarza ogólnego

                Niedziela okresu Bożego Narodzenia

                Święta Najświętszej Marii Panny + świętych kalendarza ogólnego

Święta własne … (patrona miasta, patrona kościoła itd…)

Dni okresu Adwentu od 17 – 24 XII

Dni w Oktawie okresie Bożego Narodzenia

Dni powszednie okresu Wielkiego Postu

6. Wspomnienia obowiązkowe podane w kalendarzu

7. Wspomnienia własne.

***

10 świąt nakazanych wg Prawa Kościelnego:

                – Wielkanoc

                – Boże Narodzenie

                – Boże Ciało

                – Wniebowstąpienie

                – Wniebowzięcie NMP (15 VIII)

                – Święto Zmarłych ( 1 XI)

                – Święto Niepokalanego Poczęcia (8 XII)

                – świętego Józefa (19 III)

                – świętego Piotra i Pawła (29 IV)

                – Trzech Króli – Epifania (6 I)