Rokoko w Polsce

Na zachodzie rokoko ograniczyło się głównie do sztuki świeckiej, na naszych ziemiach objęło również sztukę kościelną. W Polsce rokoko wyszło poza małą architekturę, rzeźbę, malarstwo. W Koronie i na Litwie budowano w tym stylu wielkie kościoły i pałace stąd rokokowa architektura kościelna Wilna i Warszawy.  Za panowania Augusta III    na wielkich obszarach Litwy i Białorusi zrodziła się niepowtarzalna szkoła architektoniczna. Najwięcej jej przykładów zachowało się w Wilnie, dlatego mówimy często o „wileńskim rokoku”. Cechą charakterystyczną kościołów wileńskich są fasady ujęte w dwie, bardzo strzeliste wieże. Wieża składała się z kilku, niejednokrotnie siedmiu i ośmiu kondygnacji. Każde z pięter zostało inaczej opracowane, otrzymało różną od pozostałych dekorację, formę okien. Właśnie okna odgrywają w tych budowlach niezwykłą rolę. Ich duża powierzchnia i liczba skłania do porównywania z oknami w kościołach gotyckich. Taki sposób budowania sprawia, iż wieże wydają się wyższe.

W miejsce prostych fasad wprowadzone zostały faliste ściany, łamiące wielokrotnie linię prostą. Szczególnie wspaniałym tego przykładem był zburzony po 1945 r. kościół bazylianów w Berezweczu (17 razy falowana niespokojna fasada, białe mury przypominające wyrób z porcelany, około 1760 r. stanowił szczytowe osiągnięcie architektury rokokowej w Europie).

Jan Krzysztof Glaubitz  Kościół w Berezweczu

Jan Krzysztof Glaubitz (ur. ok. 1700 w Świdnicy, zm. 1767 w Wilnie) polski architekt niemieckiego pochodzenia, przedstawiciel późnego baroku, od 1737 działał w Wilnie. Luteranin. Czerpał w swojej twórczości z baroku habsburskiego (charakterystyczne smukłe dwuwieżowe fasady kościołów).

Świątynie wileńskie dekorowano też wielkimi ołtarzami z kolorowego stiuku lub marmuru (ich liczba dochodziła do kilkudziesięciu, jak np. w kościele św. Jana).                                            W Warszawie przebudowywano świątynie, np. kościół wizytek  przy  Krakowskim  Przedmieściu  projektu  Karola Antoniego Baya (zm. ok. 1742 r.) – polski architekt i budowniczy epoki baroku. Jego twórczość to głównie budowle sakralne, a szczególnie trójnawowe bazyliki bez transeptowe z prezbiterium zbliżonym do kwadratu, w których duży akcent jest położony na fasadę. W jego realizacjach widoczny jest wpływ barokowej architektury rzymskiej Francesco Borrominiego, w tym doskonałe proporcje i monumentalizm. Projektował także wyposażenie wnętrza, w tym rozmieszczenie i wygląd ołtarzy, a także rozwiązania klasztornych założeń ogrodowo-urbanistycznych.

Kościół Wizytek w Warszawie,1728-1761

Kościoły wileńskie

Jan Krzysztof Glaubitz Kościół Wniebowstąpienia Pańskiego i klasztor Misjonarzy w Wilnie
Jan Krzysztof Glaubitz Kościół św. Katarzyny w Wilnie
Jan Krzysztof Glaubitz Kościół św.Jana w Wilnie

Główni twórcy późnego baroku (rokoka) Jan Krzysztof Glaubitz i Efraim Szreger.

Efraim Szreger (ur. 1727 w Toruniu, zm. 1783 w W-wie), polski architekt niemieckiego pochodzenia, przedstawiciel wczesnego klasycyzmu, reprezentował jego awangardową odmianę inspirowaną architekturą francuską.

minn. zbór ewangelicki w Toruniu (obecnie kościół Św. Ducha) na planie opracowanym wcześniej przez Andreasa Bähra; w końcu XIX w. dobudowana wieża
rokokowa architektura lwowska
Tutaj perłą architektury europejskiej stała się monumentalna świątynia Bożego Ciała, należąca do ojców dominikanów, projekt wykonał architekt wojskowy Jan de Witte. Kościół wyglądem przypomina świątynię Świętego Karola Borromeusza w Wiedniu – dzieło Fischera von Erlacha. Plan opiera się na elipsie zamkniętej ogromną kopułą. Szczególne wrażenie robi fasada – portyk kolumnowy nawiązanie do arch. palladiańskiej.  Nad wystrojem wnętrza pracowali rokokowi rzeźbiarze tacy jak Piotr Polejowski, Jan Obrocki.

Jan de Witte Kościół dominikanów we Lwowie

We Lwowie można też podziwiać katedrę unicką Świętego Jura zaprojektowaną przez wiedeńskiego architekta – Bernarda Mettyna. Świątynia łączy w sobie cechy tradycyjnej cerkwi wschodniej z lekkością i pomysłowością zachodniego rokoka.

Bernard Msttyna Sobór św. Jura

rokokowe pałace magnackie
Pałace rokokowe były przeważnie niskie, jednopiętrowe. Przed głównym gmachem znajdował się dziedziniec z podjazdem do drzwi wejściowych. Po bokach stały oficyny mieszkalne dla służby oraz wozownie, stajnie i inne budynki gospodarcze. Przy bramie wjazdowej na dziedziniec dla wartowników wznoszono małe pawilony – tzw. Kordegardy. Jedno z pięter rezydencji otrzymywało szczególnie bogatą dekorację, służyło celom reprezentacyjnym – tu mieściły się sale jadalne, salony. W przeciwieństwie do innych krajów i epok takim piętrem w polskich pałacach rokokowych był parter. Ogrody położone za pałacem zakładano zgodnie z panującym wówczas modnym stylem francuskim.
Znaczący  twórcy: Daniel Joachim Jauch, Jan Zygmunt Deybl, Józef i Jakub Fontanowie.

Jakub Fontana Pałac pod Blachą
.i J. Fontana Pałac Sanguszków w Lubartowie

Potockich w Radzyniu Podlaskim i Krystynopolu koło Sokala, siedziba Jana Klemensa Branickiego w Białymstoku.

Rzeźba
Na naszych ziemiach rzeźba osiągnęła niespotykanie wysoki poziom. Niepowtarzalny charakter ma przede wszystkim rzeźba lwowska. Tworzona przez polskich i niemieckich artystów. Tworzyli oni we Lwowie i na ziemiach ruskich Korony. Zwykło się ją nazywać szkołą lwowską. Około połowy stulecia w środowisku lwowskim ukształtowała się nowa wizja sztuki. Rokokowe zerwanie z tradycyjnym pięknem, symetrią, wiernym oddawaniem obrazu rzeczywistości doszło do granic możliwości. W niektórych dziełach artyści utracili poczucie realizmu i nadawali rzeźbom kształty figur z pogiętej blachy. W chorobliwy sposób pogięte ciała, zwłaszcza ręce, szaty uformowane jakby cięciami miecza lub noża – to najważniejsze cechy tego gatunku. Połączone to zostało z krystalicznością bryły i wielką lekkością, wręcz tanecznością drewnianych lub kamiennych posągów.
Twórcy i dzieła szkoły lwowskiej:
Antoni Osiński – wykonał rzeźby do paru świątyń bernardyńskich, np. figury z Leżajska, św. Tomasza z Akwinu, św. Augustyn.

Malarstwo
W malarstwie rozwój sztuki freskowej – malarstwa iluzjonistycznego.
Sprowadzano malarzy z Francji i Włoch. Wiek XVIII stał się też okresem sztuki okazjonalnej. W tym okresie rozwinęło się jednak przede wszystkim malarstwo ścienne. Dekorowano wnętrza świątyń katolickich, sale pałacowe i klasztorne. Dzięki umiejętnościom malarzy na płaskich płaszczyznach murów, na półkolistych sklepieniach powstały nie istniejące w rzeczywistości wnętrza, boczne kaplice, kopuły. Twórcy wzbogacili swoje freski: kwadraturą, czyli uzyskiwaniem pozoru przesuwania się architektury za widzem niezależnie od miejsca, w którym się znajdował, panoramą, czyli stworzenie możliwości jednakowo dobrego oglądania freski z różnych stron, fikcją, wielopiętrowa architektura, podwyższająca wnętrze, wpuszczająca do kościoła nawet niebo i chmury.
Dzieła i ich twórcy: Wilhelm Włoch – powstanie w Imbranowicach (1720),
Maciej Mayer – malowidła w kościele Jezuitów w Świętej Lipce (po 1723r),
Adam Szwach – malowidła w Owińskach,

Ojciec Benedykt Mazurkiewicz wykonał we lwowskim kościele w latach 1738-40 olbrzymią dekorację sklepienia, sławiącą św. Franciszka w Asyżu, polichromia sklepienia w kościele sw. Andrzeja we Lwowie.

w Wielkopolsce działał Jerzy Wilhelm Neunhert, autor malowideł w Gostyniu (1745) i Lądzie (1731) oraz na zamku Sułkowkich w Rydzinie (1745), Gostyń, kopuła kościoła filipinów. Polichromia Jerzego Wilhelma Neunhertza ze scenami z życia św. Filipa Neri.