Sztuka Baroku w Polsce

Styl baroku w Polsce obejmował lata 1600-1710.

Rozwijał się w czasie panowania królów dynastii Wazów Jana III i początków panowania Sasów.

Potop szwedzki doprowadził kraj do ruiny gospodarczej spowodował zniszczenie ogromnej liczby wspaniałych budowli dawnych stylów i grabież dzieł.

Ośrodkami kultury były miasta takie jak: bogaty mieszczański Gdańsk i Kraków, Toruń, Lwów i nowa stolica Polski od roku 1596 – Warszawa.

Mecenat sprawowali królowie:

Zygmunt III,

Władysław IV,

Jan III Sobieski.

Idąc w ślady królów, sztuce mecenasowała również:

magnateria, kościół, bogate mieszczaństwo,szlachta.

Kultura w XVII wieku w Polsce jest zjawiskiem dość złożonym, bowiem w większej części tworzy ją nurt dworski i kościelny oraz szlachecki „sarmacki”.

Ideałem było wiejskie dostatnie życie, a równocześnie bogata rycerskość.

Wyśmiewano cudzoziemszczyznę i naśladowano ją.

W ciągu XVII stulecia Polacy stykali się często z obyczajami i modą Wschodu, zwłaszcza Tatarów i Turków.

Zdobywali bogate łupy wojenne: szaty, rzędy końskie, wspaniale zdobioną broń, namioty,kobierce.

Wszystko to wpłynęło na ukształtowanie się mody w warstwie szlacheckiej.

Ustalone już w XVII w. a utrwalone w XVIII w. formy stroju szlacheckiego oparte są na motywach orientalnych.

Lubowano się w barwności i bogactwie. Chętnie obwieszano się klejnotami. Modą wschodnią noszono sumiaste wąsy, wysokie buty, wdziewano obszerne szaty – suknie i luźne płaszcze podbite futrem.

Natomiast dwór królewski i duża część magnaterii hołdowały modzie włoskiej i północnej oraz francuskiej.

Rodzimy nurt sztuki tworzyły miejscowe cechy nadal w Polsce silne. Król i magnateria sprowadzali wybitnych artystów z Francji, Niderlandów, Niemiec i z północnych Włoch. Wykształcenie w dziedzinie sztuki można było w Polsce uzyskać łatwo ale powierzchownie.

Rozwój stylu barokowego w sztukach plastycznych dzieli się na trzy zasadnicze okresy:           

Pierwszy okres do 1630 – to czasy manieryzmu i baroku  kontrreformacyjnego.

Drugi do roku 1670 – obejmuje dla Polski czasy najtrudniejsze lecz jest okresem najdojrzalszej fazy baroku.

Trzeci okres – zmierza ku barokowi klasycyzującemu, którego zasady występowały we Francji, po nim pojawiają się już wpływy rokoka.

ARCHITEKTURA, RZEŹBA I MALARSTWO WCZESNEGO OKRESU

Dominuje w tym czasie budownictwo drewniane.

W drewnie wznoszono nawet wiele okazałych rezydencji magnackich. Z trwałych materiałów wznoszono: twierdze, zamki, kościoły, kaplice grobowe,rezydencje królewskie.

Modnym materiałem służącym do wystroju wnętrz był marmur brunatny wydobywany w Chęcinach i czarny, odkryty w Dębnikach.

Do roku 1630 stale jest żywy manieryzm, przeszczepiony na nasz grunt zarówno z Niderlandów, z Rzymu i półn. Włoch.

Przykłady tego nurtu: Kaplica Zbaraskich w Kościele Dominikanów w Krakowie,o wnętrzu z czarnego marmuru i epileptycznej kopule.

Kaplica Myszkowskich w tymże kościele, o wyrafinowanej kolorystyce marmurów czarno-srebrzystego, różowoszarego i płaszczyznowej dekoracji. Kamienica Złota (Gdańsk),

Lwi Zamek,Wielki Arsenał (Gdańsk).

Architektura Gdańska rozwijała się pod protektorem mieszczan.

Również twierdze obronne mają charakter manierystyczny.

Fortyfikacji budowano w tym czasie wiele: Bar,Koniecpol, Zbaraż.

Pod mecenatem magnata Stanisława Lubomirskiego pracował: Maciej Trapola, twórca Zamków Obronnych w Wiśniczu i Łańcucie.

Dla rodu Ossolińskich: Wawrzyniec Senes, Zamek Krzyżtopór w Ujeździe,gigantyczna rezydencja, która według podania miała mieć tyle pokojów ile tygodni w roku, tyle okien ile rok liczył dni.

Równocześnie zrodziła się sakralna architektura kontrreformacyjna.

Kościół św. Piotra i Pawła w Krakowie

Polski typ kościoła jezuickiego wzorowany na rzymskim Il Gesu stworzony przez architektów włoskich.

Ma krótki zwarty korpus, oszczędne dość surowe wnętrze i okazałą fasadę o silnie wystających gzymsach, potężnym wieńczącym tympanonie i wolutach i podwójnym rytmie pilastrów.

W półkolistych niszach umieszczono posągi, ustawiono je tez na wysokich cokołach przed kościołem.

Król Zygmunt III był wybitnym mecenatem sztuki, sam trudnił się złotnictwem.

Sprowadzał wybitnych artystów: Jana Trevano,Tomasza Dolabellę.

Z czasów panowania Zygmunta III pochodzą barokowe komnaty północnego skrzydła pałacu Wawelskiego, zdobione brunatnymi kieleckimi marmurami i kurdybanem, czyli tłoczną we wzory i pozłacana skórą, którą obito ściany.

Zamek Królewski w Warszawie

Pracę nad Zamkiem królewskim król zlecił Janowi Trevano.

W związku z położeniem Zamku i włączeniem w jego korpus dawnego pałacu powstał nieco nieregularny pan pięcioboku o szlachetnej, prostej elewacji zwężoną na osi wejścia i mniejszymi wieżyczkami na narożnikach.

Zamek kolejny swój okres świetności będzie przeżywał za czasów Stanisława Augusta.

Rzeźba

Rzeźbę najpełniej reprezentują nagrobki zamawiane przez wyższe warstwy społeczne. Z czasem zachowując tradycyjny układ postaci zmarłego, zmieniono koncepcje obramowania: znikła półkolista nisza,

pojawiło się łączenie różnobarwnego i różnorodnej jakości materiału (czarny marmur, alabaster, brąz, stiuki).

Nowym typem nagrobka, który pojawił się z końcem XVI w jest grobowiec z postaciami klęczącymi inspirowany niderlandzkim manieryzmem.

Rzeźbę dekoracyjną reprezentuje Jan Chrzciciel Falcowi autor stiuków kościoła Piotra i Pawła w Krakowie.

Malarstwo
Tomasz Dolabella

Był nadwornym malarzem Zygmunta III Wazy, później pracował dla klasztorów krakowskich.

Malował dzieła o tematyce historycznej i religijnej.

Dzieła: Gody w Kanie, Ostatnia wieczerza (klasztor Dominikanów w Krakowie), Bitwa pod Lepanto (Wawel).

ARCHITEKTURA, RZEŹBA I MALARSTWO OKRESU DOJRZAŁEGO I PÓŹNEGO

Architektura

W tym okresie na czoło miast polskich wysuwa się Warszawa, Kraków przechodzi upadek gospodarczy i osłabienie ruchu budowlanego.Wznosi się jedynie klasztory fundowane przez magnaterię i bogatych mieszczan.

To czasy panowania:

Władysława IV,

Jana Kazimierza,

Jana Sobieskiego.

Usuwano stare ołtarze i zastępowano je ogromnymi nastawami rzeźbiarsko – malarskimi w nowym stylu.

Sklepienia otrzymywały nowe malowidła i stiuki.

Do wspaniałego rozkwitu doszła snycerka.

Powstawały dzieła tak wybitne jak organy kościoła Bernardynów w Leżajsku czy stalle Kościoła Bożego Ciała w Krakowie. Wybitnym i sławnym dziełem z początku tego okresu jest Kolumna Zygmunta III w Warszawie, ufundowana już przez Władysława IV.

Kolumnę zaprojektował – Konstanty Tencalla.

Posag króla wykonał – Clemente Molli. A odlał w brązie – Daniel Tym (gdańszczanin).

Architektura jezuicka miała na terenie Polski wiele odmian i wariantu. Założenia jezuickich kościołów zaczęto łączyć z dwuwiekową fasadą rozpowszechnioną w innych typach architektury sakralnej. Dojrzały barok jezuicki przedstawia Kościół w Poznaniu:ku lekkiemu świetlistemu prezbiterium prowadzony jest wzrok widza działa potężnymi masywami korynckich kolumn podpierające podwójne uskoki

belkowań, wnętrze utrzymane jest w stłumionej, ciemno czerwonej tonacji, rozjaśnionej błyskami złoceń i białą dekoracją rzeźbiarską. Założenia podłużne rozwiniętego dojrzałego baroku reprezentują: Kościoły: Piotra i Pawła w Wilnie i św. Anny. Jest to barok malowniczy, bogaty o wyszukanych formach.

Tylman z Gameren

Inżynier, architekt, grafik, polityk, pisarz. Reprezentuje najpełniej barok w Polsce.

Kościół św. Anny w Krakowie

Ma dwuwieżową fasadę. Element ruchu wprowadzają wielokrotne pilastry i gzymsy przerwane tympanonem nad głównym wejściem. We wnętrzu sklepienie zdobią malowidła i wspaniałe stiuki Baltazara Fontany.

Kościół Sakramentek w Warszawie

Ma w planie ośmiobok wpisany w krzyż grecki.

Podziały elewacji składają się z samych pionów i poziomów są bardzo oszczędne. Każda płaszczyzna ściany zamykająca ramę krzyża zakończona jest trójkątnym tympanonem.

Jest to doskonale kubiczna bryła, nie zaciemniona żadnymi wtórnymi ozdobami.

Pałac Krasińskich w Warszawie

Pałac jest jednopiętrowy o ujętej w ścisłe rygory, choć urozmaiconej elewacji. Środkowemu ryzalitowi zwieńczonemu klasycznym tympanonem odpowiadają dwie ryzality narożne. Układ miedzy oknami i arkadami galerii widnieją płaskie pilastry. Całość wieńczy balustrada.

Tympanon zdobi płaskorzeźb dłuta Andrzeja Schlütera.

W drugiej połowie XVII w. wykształcił się typ polskiego dworu o osiowym, symbolicznym założeniu, przeważnie parterowy z wejściem ujętym w ganek zamknięty od góry trójkątnym przyczółkiem. Taki właśnie ideał sarmackiej siedziby powtarzał z początku marmurowy dwór Jana Sobieskiego w Wilanowie.

Augustym Locci

Autor gruntownej przebudowy Wilanowa.

Pałac w Wilanowie

Jest to jedna z najważniejszych realizacji architektonicznych tego okresu. Wzorowana na włoskich budowlach tego typu.

Założony na planie osiowym o silnie wydłużonym głównym korpusie. Stanowi piękną otwartą budowle, monumentalną a zarazem lekką. Zdobiła go cała plejada rzeźbiarzy, malarzy, dekoratorów wnętrz.

Malowidła: Claude Callot,  Michał Anioł Palloni, Jerzy Eleuter Szymanowicz – Siemiginowski.

Rzeźba: Andrzej Schlüter. Jutrzenka – Claude Callot Plafonowe malowidło przedstawiające pod postacią Jutrzenki królową Marysieńkę.

Pompeo Ferrari

Nadał ostateczny kształt przebudowanemu kościołowi Filipinów w Gostyniu na planie centralnym.

Kościół Cystersów w Lądzie

Wzniesiony na planie centralnym ma przestronne bogate wnętrze. Dominantą jest kopuła zdobiona iluzjonistycznym malarstwem imitującym niebo z unoszącymi się postaciami świętych.

Kacper Bażanka

Wybitny twórca iluzjonistycznych rozwiązań, które uzyskał fałszywymi perspektywami, ukrytymi oknami, które oświetlały rzeźby. Stosował lustra, odbijające światło, które padało do wnętrza przez latarnie z bębnem kopuły.

Dzieła: Kościół Norbertanek w Imbramowicach,

Kościół Pijarów w Krakowie.

Kościół Pijarów w Warszawie

Architektura schyłku XVII i w XVIII wieku operuje wymyślonymi i bogatymi formami. Bryły kościołów są żywe malownicze. Krzywizny i łuki wypierają królujące dotąd pionowe i poziome podziały fasad.

Fasady są przeważnie dwuwierszowe, często spotyka się fasady wygięte wklęsło w osi środkowej lub wygiętej potrójnie. Gzymsy są linearną ruchliwą, falującą wstęgą.

Ten barok zmierza już ku nowemu kierunkowi rokoku.

Architektura zmierzchu baroku w Polsce ulega wpływom Czech, Austrii i płn.-zach. Włoch.

Malarstwo

Interesujące osiągnięcia ma malarstwo, a na uwagę zasługują specyficzne obrazy o treści moralizatorskiej: Tańce Śmierci, Koła Śmierci.

Ukazują one w groteskowo-dramatycznej formie znikomość ludzkiego życia, dążeń, zabiegów o powodzenie.

Obrazy i płaskorzeźby przedstawiają korowód szkieletów i żywych ludzi trzymających się za ręce w upiornym tańcu symbolizującym przemijanie wszystkich dóbr ziemskich.

Indywidualnym wytworem polskiego baroku, niespotykanym nigdzie po za naszym krajem są portrety trumienne malowane olejno na blaszce o kształcie wielokąta odpowiadającemu kształtowi trumny.

Rozwijał się też świetnie polski portret szlachecki.

Do najpiękniejszych dzieł tego rodzaju należy wizerunek Stanisława Tęczyńskiego.

Daniel Schulz

Gdański malarz, grafik.  Ulegał wpływom Rembrandta.

Rozwinął on polski portret sarmacki.

Wykonywał też dzieła o tematyce religijnej i historycznej.

Dzieła:  Portrety Jana Kazimierza. Daniel Schultz, portret Jana Kazimierza w stroju sarmackim, królowie dla przypodobania się szlachcie ubierali się modą polską, Ok. 1650., Zamek Gripsholm w Szwecji.

Portrecista Władysława IV – Bartłomiej Strabel

Jana III Sobieskiego – Jan Tretko  zm. 1692 w Krakowie, uczył się u Nicolasa Poussina w Paryżu, oraz u Jacoba Jordaensa w Antwerpii. Osiedlił się wreszcie w Krakowie, stając się nadwornym malarzem królewskim Jana Kazimierza, a później także Michała Wiśniowieckiego oraz Jana III Sobieskiego. Tworzył reprezentacyjne portrety rodziny królewskiej.

Jerzy Siemiginowski-Eleuter – urodzony ok. 1660 roku we Lwowie, gdzie też zmarł w 1711 roku. Prawdziwe nazwisko artysty to Szymonowicz, wspomnianym wcześniej nazwiskiem zaczął posługiwać się po 1701 roku kiedy to zubożała rodzina szlachecka Siemiginowskich adoptowała go. Eleuter- Kawaler Eleuter (wolny) to przydomek, który pojawia się już od 1684 roku, po powrocie z Rzymu. Jan III Sobieski wysłał go bowiem na nauki do Akademii św. Łukasza (Akademia Sztuk Pięknych). Po powrocie został malarzem nadwornym króla, malował, m.in. antykizowane portrety rodziny królewskiej. Pracował w Wilanowie, jest autorem wielu dekoracji, uczył tam także innych malarzy. Po śmierci Jana III Sobieskiego, objął stanowisko sekretarza Augusta Mocnego i zaczął malować dla Aleksandra Sobieskiego.

Rzeźba

W rzeźbie dalszej ewolucji ulegał typ nagrobka.

Rozpowszechnia się nagrobek przyścienny o bogatym obramowaniu, z ustawionymi w niszy popiersiem zmarłego.

Materiałem jest zazwyczaj czarny marmur (lub czarny i biały) popiersie bywa z brązu.

W sztuce dekoratorskiej króluje stiuk.

Najsławniejszymi mistrzami tej dziedziny rzeźby byli:

Andrzej Schlüter  (ur. 20 maja 1660 najprawdopodobniej w Gdańsku lub 20 maja 1664 w Hamburgu, zm. 1714 w Sankt Petersburgu) − niemiecki rzeźbiarz i architekt, przedstawiciel nurtu klasycyzującego w sztuce baroku. Schlüter: wystrój rzeźbiarski Pałacu Krasińskich w Warszawie

Baltazar Fontana (ur. 1661 albo w 1658  zm1733 ) rzeźbiarz i sztukator pochodzenia włoskiego, działający w Polsce, Niemczech, Włoszech i na Morawach.

II poł. XVIIw. To okres upadku obyczajów za panowania Sasów. Epoka saska to w Polsce czasy panowania Augusta II Mocnego (1770-1733; panował od roku 1769) oraz jego syna Augusta III (1696-1763; królem Polski od 1733 roku). To okres, w którym wyraźnie widać upadek wewnętrzny państwa polskiego. Widać to na przykładzie wszystkich kłótni, jakie toczyły się między królami a szlachtą, co dało sposobność do mieszania się obcych państw w sprawy Rzeczpospolitej (obie strony konfliktu odwoływały się do pomocy zewnętrznej). Pierwszy władca miał ambicję uczynienia ze swego nowego królestwa silnej monarchii. Szybko jednak w części poddanych zyskał wrogów, bowiem szlachta polska, która do tego czasu otrzymywała przywileje i była przyzwyczajona, że jej zdanie ma znaczenie, nie wyobrażała sobie teraz, aby król mógł jej rozkazywać, a nie dyskutować. Epoka saska rozpoczęła się wojną ze Szwecją, która jedynie przysporzyła kolejnych wrogów królowi wśród poddanych. Ci, którzy lojalnie przy nim stali, musieli wdać się w bratobójczą walkę. Część szlachty oferowała koronę Stanisławowi Leszczyńskiemu, co będzie problemem jeszcze za panowania Augusta III – jego prawa do tronu wciąż będą podnoszone i wykorzystywane przeciwko Sasom. Czasy saskie to także okres konfederacji zawiązywanych przeciwko królowi oraz zrywania sejmów. Chociaż można odnotować pozytywne aspekty, to raczej zawierają się one w królewskich chęciach, a nie wymiernych korzyściach – i to chęciach Augusta II Mocnego, bowiem August III nie odziedziczył po ojcu pozytywnych cech. Polski nie lubił i nie rozumiał.

Potop szwedzki 1655r trwał 5 lat i pozostawił po sobie wiele zniszczeń porównywalnych ze zniszczeniami II Wojny Światowej. Okres po potopie lata 60 i 70 odżywają inwestycje prywatne i kościelne będące triumfem kontrreformacji.

Początek XVIII w. i wojna północna znowu wyhamowała większość inwestycji. Do wojny przystąpiły państwa, którym najbardziej zależało na nabytkach terytorialnych kosztem Szwecji. Dlatego też w 1699 roku do Ligi Północnej weszły: Rosja, Polska , więc i Saksonia, i Dania. Rosja dążyła do opanowania terenów, które dałyby jej dostęp do Morza Bałtyckiego, Dania – chciała uzyskać Szlezwik-Holsztyn, a Polska upragnione inflanty. Rosja jednakże zapowiedziała, że wypowie Szwecji wojnę dopiero wtedy, kiedy zakończy swój konflikt zbrojny z Turcją. Teoretycznie Polska nie uczestniczyła w wojnie, gdyż sejm polski nie wydał zgody na rozpoczęcie działań zbrojnych (jak to bywało w XVIII wieku – został zerwany przez liberum veto).

W wyniku pozawieranych traktatów z innymi państwami Ligi Północnej, wszyscy jej członkowie uzyskali jakieś nabytki terytorialne. Wszyscy – z wyjątkiem Polski, która przecież nie uczestniczyła oficjalnie w wojnie. Co więcej – to właśnie na terenie Polski toczyły się wielkie bitwy i batalie. Terytorium naszego państwa zostało po raz kolejny złupione i zniszczone, a przecież jeszcze nie zdołano podnieść się po wojnach z XVII wieku. August II zaprzepaścił swoje szanse na zdobycie Inflant – raz na dobre zrzekł się ich na rzecz Piotra I. Rosja natomiast rozpoczęła nieformalną jeszcze kuratelę nad państwem polskim, gdyż to właśnie ona zapobiegła wojnie domowej w 1715 roku, kiedy to szlachta zawiązała konfederację pod Tarnogrodem wymierzoną w absolutne zapędy Augusta. Wielkie starty dyplomatyczne i ekonomiczne pogorszyły prestiż Rzeczpospolitej na arenie międzynarodowej.

Zwiększyło się natomiast znaczenie Rosji, która od 1721 roku była już Imperium Wszechrosji, a sam Piotr I mianował się Imperatorem, nawiązując do niedoścignionego wzorca Imperium Rzymskiego, do którego tak wiele władców i państw dążyło. Rosja uzyskała wreszcie dostęp do Morza Bałtyckiego, dzięki czemu mogła nawiązywać znaczne kontakty handlowe z bogatymi państwami Zachodu.

1708-09r. Zaraza w Toruniu.  Morowe powietrze zawitało do Torunia, zbierając śmiertelne żniwo. W ciągu zaledwie 5 miesięcy z powodu dżumy umarło ponad 4000 osób, tj. blisko połowa populacji miasta.

„Zaraza pojawiła się najpierw w pod toruńskich osiedlach. Władze miejscowe nakazały więc mieszkańcom Torunia ostrożność w kontaktach z podejrzanymi okolicami. Zaczęto publikować specjalne zarządzenia anty morowe. Władze kościelne kolportowały modlitewniki zawierające modlitwy przeciw dżumowe, ponieważ wierzono, że najpewniejszym lekarstwem, które może odepchnąć tę chorobę jest gorliwa modlitwa” Zaraza zaczęła ustępować na przełomie XI i XII za sprawą 30 stopniowych mrozów.

Lata 20 i 30 XVIIIw powstają wielkie późno barokowe  rezydencje magnackie, prym widą rody: Radziwiłłów, Ossolińskich, Sobieskich, Czartoryskich, Branickich.

Wersal – charakterystyczne dla baroku założenia pałacowo ogrodowe entre cour et jardin; typ pałacu składający się z budynku głównego z przylegającymi do niego pod kątem prostym skrzydłami, między którymi znajdował się reprezentacyjny dziedziniec (cour d’honneur), często z gazonem pośrodku. Po przeciwnej stronie pałacu był zwykle ogród typu francuskiego. Założenia tego typu charakteryzowały się symetrią osiową i wielką skalą. Główna oś ogrodu była przedłużeniem osi środkowej zamku, a przeciwny biegun stanowiły często drugi pałacyk, pawilon ogrodowy lub oranżeria; pomiędzy nimi rozmieszczone były przeważnie symetrycznie względem drogi aleje, kanały, mury oporowe, tarasy, schody, fontanny, posągi. Płaską część ogrodu, przylegającą do tyłu pałacu, wypełniały strzyżone żywopłoty (boskiety), kwiaty tworzące kobierzec i haft (parterre de broderie). Założenia pałacowo-ogrodowe były również naśladowane, w mniejszej skali, w rezydencjach magnackich w Polsce, również była wzorowana na arch. rzymu, zaś rokoko saksońskie ukształtowało Drezno i w poł. XVIII miało również wpływ na Polskę.

Vaux-le-Vicomte

Pałac wzniesiony został w latach 1656-61 dla Nicolasa Fouqueta ministra finansów przez Charles’a Le Bruna, Louis Le Vau i André Le Nôtre’a w stylu klasycyzującego baroku, zwanego stylem Ludwika XIV. Uważany jest za pierwsze dzieło w tym stylu. Stanowi przykład założenia w typie „entre cour et jardin”. Obok Wersalu jest najwybitniejszym XVII-wiecznym zespołem parkowo-pałacowym we Francji.