Sztuka ottońska

( stosunek do tradycji i nowe impulsy)

Traktat w Verdun 843r

Na mocy Traktatu w Verdun zawartego w 843 roku państwo Karola Wielkiego podzielono między synów Ludwika I Pobożnego: Lotara, Karola Łysego i Ludwika Niemieckiego. Podział ten położył podwaliny pod powstanie w przyszłości Francji i Niemiec. Traktat z Verdun z 843 roku, doprowadził do podziału na Franków wschodnich i zachodnich

Stworzone przez Karola Wielkiego państwo, podobnie zresztą jak wcześniej monarchia Chlodwiga, nie przetrwało próby czasu. Stworzone za pomocą oręża nie miało – poza osobą władcy i religią chrześcijańską – żadnej wspólnej więzi. Utrzymywało się po śmierci Karola jeszcze prawie 30 lat pod rządami najmłodszego syna Karola, Ludwika zwanego Pobożnym, który objął tron w 814 roku, zachowując tytuł cesarski. Jednak Ludwik nie dorównywał ojcu zdolnościami i nie radził sobie ze wzrostem nastrojów separatystycznych oraz buntami. Sytuację komplikowały dodatkowo najazdy Wikingów, Arabów oraz Węgrów.


Podział państwa Franków w latach 843-870.

Po śmierci Ludwika, która nastąpiła w 840 roku państwo podzielił najstarszy z braci, Lotar:

Lotar otrzymał wraz z tytułem cesarskim część środkową w skład której wchodziły Italia oraz szeroki pas ziem ciągnący się wzdłuż Renu od Alp aż po Morze Północne. Był to obszar niejednolity pod względem geograficznym i etnicznym.

Dzielnica położona na wschód od posiadłości Lotara, zamieszkana głównie przez ludność pochodzenia germańskiego, przekazana została Ludwikowi zwanemu później Niemieckim.

Część zachodnią, zasiedloną przez ludność mówiącą przeważnie językami romańskimi, otrzymał najmłodszy z braci, Karol Łysy.

Podział przeprowadzony w Verdun okazał się nietrwały. Zmieniali go kilkakrotnie walczący ze sobą potomkowie Ludwika Pobożnego. W latach 885887 ziemie dawnego imperium znalazły się ponownie w rękach tylko jednego władcy, cesarza Karola Grubego, prawnuka Karola Wielkiego, ale już na przełomie 887/888 roku nastąpił ostateczny rozpad dziedzictwa Karola Wielkiego. W Burgundii i Italii, stanowiącej teraz konglomerat kilku ośrodków władzy, niezależnymi władcami ogłosili się miejscowi możnowładcy. Nieco dłużej utrzymali się Karolingowie w królestwach zachodnio- i wschodniofrankijskim, ale utracili tytuł cesarski.

Jednak podział nakreślony w traktacie z Verdun i późniejszy, ostateczny podział monarchii karolińskiej miał ogromne znaczenie dla losów Europy. Na gruzach imperium Karolingów wyrosły bowiem państwa, których mieszkańcy zaczęli dostrzegać i akcentować swoją odrębność od sąsiadów, co z czasem doprowadziło do wykształcenia się wielu współczesnych europejskich narodów.

919r Henryk I zostaje królem, dynastia Ludolfingów – panują 100 lat

Henryk I (876-936), król od 919 r. Władca z rodu saskich Ludolfingów, założyciel dynastii saskiej. Ludolfingowie bardzo szybko rozbudowali swoje saskie władztwo, a dochody płynące z posiadłości ziemskich i zasobów ludzkich, sprawiały, że ród ten zaczął pretendować do objęcia władzy najwyższej w jednoczącym się państwie. Po śmierci Konrada I, który zresztą na łożu śmierci miał wyznaczyć Henryka na swojego następcę, panowie feudalni na zjeździe we Fritlarze w 919 r. wybrali Henryka swoim królem. Szybko podporządkował sobie książąt niemieckich jednocząc plemienne księstewka w jedno wczesnofeudalne państwo.

Henryk był tym, który zjednoczył państwo niemieckie i stworzył podstawy jego przyszłej potęgi. Prawdopodobnie myślał o koronie cesarskiej, jednak planów tych nie zdołał zrealizować. Zmarł w 936 r. pozostawiając tron swojemu synowi Ottonowi I.

936-973r  OTTON I

Otton I Wielki (936-973) – koronował się w Akwizgranie (nawiązanie do tradycji Karola Wielkiego); wzmocnił władzę w Niemczech – podporządkował sobie Kościół, obsadził rodziną lokalne księstwa; podporządkował Rzeszy Burgundię i północne Włochy; w 955 r. wojska Ottona I pokonały Węgrów na Lechowym Polu – koniec najazdów węgierskich na ziemie niemieckie, wzrost znaczenia Ottona I; początek lat 60. X w. – interwencje na Półwyspie Apenińskim, koronacja w Mediolanie na króla Włoch, pomoc udzielona papieżowi w walce z Longobardami. W 962 król niemiecki Otton I koronowany w Rzymie na cesarza rzymskiego, nawiązanie do tradycji imperium rzymskiego. W rzeczywistości Otton I jako władca miał być zwierzchnikiem nie tylko świeckich, ale i Kościoła. Cesarz rozpoczął proces podporządkowania cesarstwu rzymsko-niemieckiemu innych państw i władców europejskich – koncepcja uniwersalizmu cesarskiego. Wywołało to liczne konflikty w Europie i doprowadziło do załamania koncepcji uniwersalizmu. Od XV w. obowiązywała nazwa państwa: Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, która była wyrazem porzucenia idei dominacji Niemiec w Europie i oznaczała ograniczenie władzy cesarsko-królewskiej jedynie do terenów niemieckich.

973-983r   OTTON  II

Otton II (syn Ottona I, 973-983) – walki z opozycją w Rzeszy;

dążenia uniwersalistyczne ujawniły się w planach podporządkowania Słowian. Próby przejęcia zwierzchnictwa nad Włochami – wyprawa do Kalabrii zakończyła się klęską wojsk niemieckich (982) i śmiercią cesarza.

983-1002r   OTTON  III

Otton III (syn Ottona II, 983-1002) – w czasie jego małoletności rządy regencji – osłabienie władzy centralnej; od 995 – samodzielne rządy – koncepcja zbudowania uniwersalistycznego cesarstwa rzymskiego, obejmującego również Bizancjum – Italia, Germania, Galia i Słowiańszczyzna – posiadałyby równe prawa. Niepokoje wewnętrzne w Rzeszy i trudności w Italii zmusiły cesarza do wypraw wojennych. Cesarz Otton III zmarł w Italii w 1002.

Cesarze niemieccy nie mieli wizji stworzenia jednego uniwersalnego państwa – jak wizja Karola Wielkiego do której aspirowali. Władców Ottońskich charakteryzuje cezaropatyzm – uzależnienie biskupów od Cesarza, osłabienie autorytetu papieża na korzyść cesarza. Cesarz miał wpływ na politykę kościelną, lenną. Charakterystyczne dla czasów ottońskich jest czerpanie z czasów karolińskich. Otton I  uważał się za kontynuatora Karola Wielkiego dlatego na swoją koronację wyznaczył Akwizgran.

W architekturze Saksonii ( odgrywała wiodącą rolę, gdyż z Saksonii wywodzić się będą kolejni cesarze) przejawia się sztuka karolińska, łączy z sobą budowle sakralne z mieszkalnymi, z kaplicą w jednym kompleksie architektonicznym. Zasady rezydencjalno – mieszkalne.

Inspiracje miniaturami karolińskimi widać w miniaturach ottońskich.

Następca Ottona III – Henryk II zerwał z ideą państwa kościelnego. Działał na terenie Bawarii i Frankonii, starał się budować własne państwo. 

1002 – 1024r   Henryk II Święty
(ur. 973 r., zm. 1024 r.)

ostatni władca z saskiej dynastii Ludolfingów. Książę bawarski (jako Henryk IV) w latach 995–1005, król Niemiec od 1002 r., cesarz od 1014 r.


Prawdopodobnie Henryk II początkowo przeznaczony był do stanu duchownego. Nauki pobierał m.in. w Ratyzbonie u tamtejszego biskupa Wolfganga. W tym czasie zapoznał się także z reformatorskim nurtem monastycyzmu, mającym swe korzenie w działalności klasztoru w Cluny.

Jako książę bawarski brał udział w wyprawach Ottona III do Italii. Po śmierci cesarza Ottona III (1002 r.), Henryk rozpoczął starania o uzyskanie tronu niemieckiego.

Stosunki polsko-niemieckie po śmierci Ottona III nie były dobre. Nowy władca niemiecki – Henryk II, okazał się zdecydowanym przeciwnikiem ottońskiej koncepcji utworzenia uniwersalnej monarchii, którą popierał Bolesław Chrobry. Wsparcie jakiego udzielił polski władca opozycji w Niemczech, a następnie spory terytorialne doprowadziły do wojen polsko-niemieckich, które toczyły się w latach 1004–1018.

Pytanie:      Na jaki okres przypada sztuka ottońska?

Jest to sztuka, która rozwijała się za panowania dynastii saksońskiej od 919 – 1024r, początek dał jej Henryk I , Otton I, II, III, kończy Henryk II.

Plany kościołów ottońskich

Architektura ottońska czerpała ze wzorców karolińskich, wprowadzając także pewne zmiany. Wpływ bizantyński w budownictwie był mało znaczący. Istotnym wyjątkiem jest kaplica św. Bartłomieja przy katedrze w Paderborn (1017), wzniesiona przez warsztat przybyły z Grecji.

Wśród stosowanych wówczas typów kościołów znajdowały się budowle centralne oraz budowle na planie podłużnym, niemal wyłącznie bazyliki, na ogół bez sklepienia, z transeptem, prostokątnym prezbiterium (chórem), czasem emporami nad nawami bocznymi. W okresie ottońskim ustalił się zwyczaj wydzielania kwadratu, tworzącego się na skrzyżowaniu naw z transeptem (najstarszy przykład – kościół św. Michała w Hildesheim), który stał się modułem, na którym opierano rzut poziomy budowli. Sklepienia nadal były stosowane tylko w kryptach, nawach bocznych lub budowlach centralnych. Nawa główna miała strop lub otwartą więźbę dachową; problem przesklepienia nawy głównej został rozwiązany dopiero w okresie romańskim. Stosowana była przemienność podpór międzynawowych, filarów i kolumn: tzw. nadreńska (A-B-A) i saska (A-B-B-A).

Rozwinął się wynalazek ottoński krypta halowa – duża przestrzeń uzyskująca różne kształty z podporami, układ halowy, lub krypta obejściowa.Sklepienie – pojawia się w pomieszczeniach kryptowych – sklepienie krzyżowe.

kaplica św. Bartłomieja 1017r

Za czasów Ottona III (1000r), żoną Ottona III była cesarzówna bizantyjska i efekty tego związku widać wyraźnie w sztuce, plastyce – szczególnie relikwiarze.

Przykładem jest kaplica św. Bartłomieja 1017r. przy katedrze  w Padeborn. Budowniczowie kaplicy pochodzili z Bizancjum, wnętrze kaplicy jest halowe sklepienie w kształcie kopułek, podpory w charakterze bizantyjskim – głowice.

Kościół św. Michała w Hildesheim 1010 – 1033 – arch. Ottońska

kościół kanoniczek, 961-983 Gernrode

charakterystyczna budowa kościoła pielgrzymkowego arch. Ottońska, zał. dwuchórowe, trójnawowa, emporowa

Architektura karolińska (768-843)

Architektura nosiła charakter państwowy – wyrażała ideę legitymizacji władzy cesarskiej.

Źródeł inspiracji szukała w antyku grecko-rzymskim i kulturze starochrześcijańskiej – stąd była to odnowa i zarazem ciągłość, która stworzyła po raz pierwszy od czasu imperium Justyniana Wielkiego – jedność kulturową tej części kontynentu europejskiego, raz na zawsze wskazując kierunek rozwoju kultury europejskiej w oparciu o chrześcijaństwo i starożytność:

rzymskie inspiracje

– kolumny z kapitelami jońskimi, korynckimi lub kompozytowymi (czasem były to spolia)

– kanelowane pilastry

– motyw łuku triumfalnego

– monumentalność i okazałość

starochrześcijańskie

– układ bazylikowy z transeptem rzymskim (bazylika św. Piotra w Rzymie)

– krypta półkolista (okrężna)

– małe okna, wysoko umieszczone

– arkady międzynawowe wsparte na kolumnach i zamknięte łukami półkolistymi

– płaskie stropy – sklepione były tylko krypty

Nowością było eksperymentowanie z bryłą:

– układ dwuchórowy – silne zaakcentowanie wschodniego i zachodniego zamknięcia budowli

– Masyw Zachodni (Westbau)

– Rozwija formę krypty – krypta krzyżowa i halowa. Można się do nich dostać z nawy środkowej lub z ramion transeptu

– Wydzielenie arkadami skrzyżowania, opartego na kwadracie

– Wprowadzenie wież nad skrzyżowaniem (Fulda i Centula – tu jeszcze okrągłe i drewniane) oraz po bokach chóru – które w dalszym etapie doprowadzą do wielowieżowej formy „zamku Bożego”

– Porządkuje założenie klasztorne (idealny plan St.-Gallen) – sporządzony na podstawie ustaleń synodu opatów w Akwizgranie w 817. Zgodnie z regułą św. Benedykta z 529 roku wokół kościoła i krużganków klasztornych zgrupowana jest zabudowa jakby samodzielnego „miasta”, z budynkami mieszkalnymi, stajniami, gospodą, szkołą, spichlerzami, domami dla pielgrzymów, itp.

Dekoracja:

– nie udało się wypracować samodzielnej dekoracji rzeźbiarskiej

– gł. rolę odgrywało malarstwo ścienne i mozaiki

– nowością było zastrzeżenie konchy apsydy dla wizerunku Chrystusa na Majestacie 4 symbolami Ewangelistów.

Zapowiedź architektury romańskiej:

– addycyjność brył i przestrzeni – bazylikowy układ z transeptem

Architektura  ottońska (919-1024)

Karolińskie dążenie do jedności kulturowej i ponowne wskrzeszenie idei cesarstwa zostało podjęte przez królów frankijskich saskiej dynastii, zapoczątkowane przez Henryka I (919-936) i uwieńczone cesarską koroną przez OTTONA I WIELKIEGO (936-973, koronacja w Akwizgranie 936, koronacja na cesarza w Rzymie w 962).

Sztuka ottońska przygotowuje kanon formalny sztuki romańskiej.

CHARAKTERYSTYKA STYLU:

Rozwija dalej karoliński pomysł krypty halowej, masywu zachodniego, budowli centralnej, założenia dwuchórowego, zwiększania liczby wież, stosuje dwubarwne klińce w łukach arkad. Kontynuuje tendencję do monumentalizowania budowli.

Bazylika czasów ottońskich staje się bardziej przestronna. Złożona z prostych brył geometrycznych pozbawionych na zewnątrz detalu architektonicznego – o kubicznej niemal przejrzystości i wyważeniu (addycyjność brył), przy grubych, kamiennych murach sprawia niekiedy wrażenie zbyt surowej i przyciężkawej. Narasta tendencja do geometryzacji i upraszczania form.

Wzorem wcześniejszych rozwiązań nie wprowadza sklepień do nawy głównej (→strop drewniany). Sklepienia (→kolebkowe, krzyżowe, klasztorne, z gurtami lub bez) stosowane są jedynie w kryptach, ewentualnie w przestrzeniach bocznych.

Wnętrza dwukondygnacyjne: arkady międzynawowe oparte na kolumnach o łukach pełnych + małe, rozglifione okienka półkoliście zamknięte tuż pod koroną muru nawy głównej; rzadziej trzykondygnacyjne z emporą nad nawami bocznymi. Charakterystyczne dla tej architektury jest pozostawianie dużych powierzchni gładkich ścian, pierwotnie pokrytych freskami.

NOWOŚCI ARCHITEKTONICZNE:

1. Przemienność podpór: typ saski → A-B-B-A i typ nadreński → A-B-A

2. Kwadratura saska → system wiązany

3. Murowane wieże na skrzyżowaniu naw

4. Kapitel kostkowy

5. Empory „anielskie” w ramionach transeptu

6. Ślepe nisze w grubości muru we wnętrzu obiektów sakralnych

Obie położyły znaczący wkład w rozwój sztuki romańskiej w Europie.

Architektura romańska ok. 1000 do 1125r

Cechy charakterystyczne architektury romańskiej:

  • grube mury,
  • sklepienie kolebkowe (o kształcie walca, ciężkie, masywne) lub krzyżowe (dwie skrzyżowane kolebki, tworzące krzyż),
  • prostota form,
  • mało zdobień, w kościołach jedynie rzeźby bądź płaskorzeźby,
  • budowle z zasady są obronne,
  • okna małe, wąskie jak strzelnice, położone wysoko, zakończone półkolistym łukiem,
  • jedna lub trzy nawy, z których środkowa jest największa,
  • mroczne wnętrza,
  • ołtarz zorientowany na wschód (w stronę grobu Chrystusa).

Malarstwo i rzeźba w stylu romańskim

Rzeźba w stylu romańskim podporządkowana była architekturze. Wypełniała portale, zdobiła kapitele, wsporniki. Motywy czerpane były ze świata roślin lub zwierząt. Często rzeźbiono także figury ludzkie w scenach biblijnych lub alegorycznych.

Malarstwo było podobnie jak rzeźba związane z budowlami, głównie kościelnymi. Tworzono freski – malowidła wykonywane na ścianach, na nie zeschniętym tynku, mozaiki (to wpływ Bizancjum, widoczny zwłaszcza we Włoszech), witraże i miniatury (ilustrowano ręcznie księgi, plakietki, puzderka). Malowano w charakterystyczny sposób: najpierw obrysowywano kontur postaci, później zaś kolorowano. Postaci zazwyczaj występowały na złotym i srebrnym tle. Tematyka była głównie biblijna, często malowano także motywy roślinne.

Zabytki sztuki romańskiej

Do najbardziej znanych zabytków europejskich należą: Bazylika w Vezelay, katedra w Pizie (XI w.), kościoły w Issoire, Eunate, Saint Martin de Londres, Saint-Sulpice.

Architektura  gotycka od poł XIIw do ćwierci XVIw

Powstanie gotyku jako stylu wiąże się z przebudową kościoła w Saint-Denis pod Paryżem w latach 1140-1144. Czasowo gotyk obejmuje stulecia od XII do XV. Rozwijał się on w trzech fazach: wczesnej (1144-1200), dojrzałej (XIII i XIV wiek) i późnej (XV wiek).

Cechy charakterystyczne architektury gotyckiej

Przy budowie kościoła w Saint-Denis po raz pierwszy zastosowano sklepienie krzyżowo-żebrowe, mury podparto z zewnątrz w miejscach szczególnie obciążonych i zastosowano łuk ostry, by zmniejszyć rozpieranie sił ciążących. Architekta nie krępował już więcej system wiązany, mógł łuki rozpinać na dowolnej wysokości i tworzyć monumentalne kościoły, skierowane wertykalnie – do góry. Mógł także wypruwać ściany (ponieważ nośne były tylko ściany pod żebrami krzyżowymi) i tworzyć tam witraże. Sztuka gotycka nie była zdominowana przez kościoły. Tworzono także ratusze, zamki warowne, sukiennice, hale targowe, kamienic mieszkalne, fortyfikacje i warowne bramy. Mimo to standardową budowlą, najbardziej kojarzoną z gotykiem pozostał kościół.

Jako cechy architektury gotyckiej można wymienić:

  • monumentalizm budowli,
  • kościoły wysokie, smukłe, jasno oświetlone,
  • akcentowanie kierunków wertykalnych (w górę),
  • sklepienie krzyżowo-żebrowe,
  • ostre łuki,
  • mury silnie przeprute,
  • diafania – przeświecone ściany
  • ogromne okna, zajmujące często całe ściany, zakończone ostrym łukiem, wypełnione witrażami (obrazami tworzonymi z kawałków kolorowego szkła),
  • kościoły zwykle trzynawowe (rzadko 5), bazyliki z półkolistym chórem,
  • nad głównym portalem zwykle mieściła się rozeta (okrągłe okno z witrażem)
  • wprowadza model szkieletowy – pokazany na zew., sklepienia zawiesza się coraz wyżej np. na 48m



Sztuka gotycka najżywiej rozwijała się we Francji, gdzie na przełomie XII i XIII wieku powstały katedry w Paryżu, Amiens, Reim, Laon, Rouen, Beauvais. Do zabytków sztuki gotyckiej należą także opactwa w Royaumont i Opactwo Weimarskie.

Sainte-Chapelle  1248r  kaplica królewska

Ufundowana przez króla Francji Ludwika IX jako miejsce pochówku cennych relikwii Chrystusa z koroną cierniową na czele oraz świętych patronów Francji. Należy do cennych przykładów architektury gotyckiej ściśle zintegrowanej z gotyckim wystrojem z dziełami malarstwa ściennego i witrażowego oraz rzeźbami zawierającymi bogate treści ideowe podkreślające Chrystusa jako Najwyższego Króla, a co za tym idzie potęgę władzy monarszej we Francji. Swoim wyglądem nawiązuje do relikwiarzy skrzynkowych, powszechnych już w złotnictwie doby romanizmu. Jest przykładem sztuki dworskiej o wysokim znaczeniu dla rozwoju architektury sakralnej, stanowi wzór dla licznych gotyckich kaplic zamkowych w Europie Łacińskiej.