Sztuka Renesansu w Polsce

W Polsce Odrodzenie. Terminem tym określany jest okres od XV – XVII wieku. Renesans narodził się we Włoszech (Florencja) w XIV wieku.

Mecenat – przede wszystkim dworu oraz naśladujących króla magnatów, dostojników kościelnych i bogatych mieszczan, a także rozkwit państwa – to czynniki sprzyjające rozwojowi nauki i sztuki.

W architekturze polskiej renesans dzieli się na trzy okresy:

  • okres I – 1500 – 1550, nazywany także włoskim; powstające obiekty są zazwyczaj dziełem włoskich artystów pochodzących przede wszystkim z Florencji
  • okres II – 1550 – 1600, czas upowszechnienia stylu, początki manieryzmu i uleganie wpływom niderlandzkim
  • okres III – 1600 – 1650, manieryzm, pojawienie się elementów baroku

W architekturze renesansu najbardziej charakterystyczny stał się typ rezydencji z alkierzowymi wieżami na narożach. Ratusze drugiej połowy XVI wieku łączyły gładką płaszczyznę muru z attyką i wieżą, a masywną bryłę z tradycyjną strzelistością. Założony u schyłku XVI wieku Zamość zyskał regularny renesansowy plan osiowy i fortyfikacje bastionowe typu włoskiego oraz jednolitą zabudowę. Tego rodzaju „ miasta idealne”, o układzie symetrycznym, opartym na dwóch skrzyżowanych osiach, zakładano w różnych częściach kraju. Budowano wąskie, szeroko frontowe, niekiedy podcieniowe kamieniczki, ozdobione płaskorzeźbami, rustyką i attykami, które były szczególnie charakterystyczną formą dla polskiego renesansu. Attyka byłą to dekoracyjna ścianka wieńcząca poziomo budowlę i często przysłaniająca dach, w Polsce została rozbudowana do bardzo okazałych i ozdobnych form. Loggie arkadowe są obok attyki drugim charakterystycznym elementem architektonicznym, który rozpowszechnił się w Polsce. Krużganki wkraczają do pałacu, okazalszych kamienic dziedzińcowych w mieście oraz do budownictwa zamkowego. Architektura kościelna wyrażała się przeważnie w małych formach, zwłaszcza w niezliczonych kaplicach, głównie grobowych, które wznoszono w celu utrwalenia pamięci i sławy rodowej. Budowle te, o założeniu centralnym z kopułą i bogatą na ogół dekoracją rzeźbiarską wraz z bryłą starszego często gotyckiego kościoła, składały się na swoistą, polską w wyrazie całość. W pierwszej połowie XVII wieku ukształtowały się regionalne odmiany późnorenesansowej architektury sakralnej, o manierystycznych elementach architektonicznych i dekoracyjnych: gotycka bryła, półkoliście zamknięte prezbiterium, wysokie ozdobne szczyty, sklepienia kolebkowe z bogatą geometryczną dekoracją stuikową.

Najwybitniejsze dzieła polskiego renesansu to budowle, słabiej rozwijała się rzeźba, najsłabiej malarstwo. Krużgankowy dziedziniec Wawelu oraz kaplica Zygmuntowska stały się wzorcami, które naśladowane będą w ciągu całego odrodzenia. Przekształcane najczęściej z gotyckich rezydencji wzorowały się na krakowskim pierwowzorze.

Przykłady architektury renesansowej:


Arkadowy dziedziniec Zamku Wawelskiego w Krakowie zbudowany w latach 1502 – 1536 (Franciszek Florentczyk, po śmierci Florentczyka (1516 r.) budową zamku kierowali: Bartolomeo Berrecci i Benedykt z Sandomierza.

wielkim dziełem Franciszka Florentczyka jest kaplica i nagrobek z płaskorzeźbioną postacią Jana Olbrachta w katedrze na Wawelu. Zastosował tu schemat przyściennego arkadowego pomnika nagrobnego, z pogłębioną niszą, zdwojonymi pilastrami oraz wydatnym łukiem zamykającym całość.

Bartłomiej Berecci. Stworzył  dziedziniec, wznosząc ślepą ścianę południową oraz charakterystyczny wewnętrzny krużganek. Najważniejszym jednak osiągnięciem Berecciego na dworze królewskim była kaplica grobowa Zygmunta I, ukończona w 1533 r., nagronek króla Zygmunta I Starego

Innym artystą był Benedykt z Sandomierza. W latach 1521-29 wzniósł pałac wschodni, a także wykonał kilkadziesiąt portali i obramień okiennych zamku. Ściany wnętrz pałacu miały ozdobne malowane fryzy wykonane przez Antoniego z Wrocławia oraz Hansa Durera. Np fryz „turniejowy” stanowił barwną ilustrację życia rycerstwa. Hans Durer wykonał w sypialni królowej popiersia męskie i żeńskie. Sebastian Tauerbach z Wrocławia  wykonał głowy w kasetonach stropu Sali Poselskiej.


– Kaplica Zygmuntowska na Wawelu (B. Berrecci)
– Układ architektoniczny i kamieniczki mieszczańskie w Zamościu (Bernardo  Morando dla hetmana Zamoyskiego),
– Kamieniczki mieszczańskie w Kazimierzu Dolnym  
– Zamki w Ogrodzieńcu (woj. śląskie), w Pieskowej Skale (woj. małopolskie), w Brzegu (woj. opolskie),
– Zamek Leszczyńskich w Baranowie Sandomierskim- woj. podkarpackie (późnorenesansowy- manierystyczny).
– Brama Wyżynna, Dwór Artusa,  Zbrojownia w Gdańsku (woj. pomorskie),
– Wiele obiektów przebudowano z gotyckich, dodając renesansowe attyki i inne detale (np. krakowskie Sukiennice); ratusze: Poznań (attyka, trzykondygnacyjna loggia), Tarnów (woj. małopolskie),Chełmno (woj. kujawsko- pomorskie), Sandomierz (woj. świętokrzyskie)

Okres III

Pożar na Wawelu w 1595 i przeniesienie stolicy do Warszawy (1596 r.) zahamowały rozwój budownictwa w Krakowie. Zastój przeżywa także Gdańsk. Oprócz Polski centralnej rolę wiodącą przyjmuje Lwów. Na sztukę wpływa złożona sytuacja społeczna: znaczny wzrost potęgi magnatów przy jednoczesnych upadku stanu mieszczańskiego, wzrost nietolerancji religijnej i dominująca rola jezuitów. W architekturze dominuje manieryzm, wzory niderlandzkie i pojawiają się elementy wczesnego baroku wprowadzane przez zakon jezuitów. Bogactwo motywów dekoracyjnych nakłada się na częste braki w harmonii kompozycji oraz proporcji bryły.
Rzeźba oderwała się od tła i stanowiła coraz częściej samodzielną kreację wolno stojącą. Tworzono popiersia portretowe, posągi konne, akty i przyścienne nagrobki niszowe. Płaskorzeźby pełniły rolę dekoracyjną  i ornamentalną.  W rzeźbie nagrobkowej często przedstawiano postać zmarłego w dynamicznym ujęciu, później pojawił się nagrobek podwójny o układzie piętrowym (zastosowany po raz pierwszy w kaplicy Zygmuntowskiej).

Rzeźbiarze
Jan Michałowicz z Urzędowa  (nagrobki biskupów M.Zebrzydowskiego i F. Padniewskiego na Wawelu, B. Izdbieńskiego w Poznaniu, nagrobek Urszuli Leżeńskiej kościół w Brzezinach, nagrobek braci Wolskich),
Benedykt z Sandomierza (portale wawelskie).

Bartolomeo Berrecci (nagrobek Zygmunta I Starego)

Hieronim  Canavesi (nagrobek Górków katedra w Poznaniu,  bpa Adama Konarskiego w kaplicy Św. Trójcy)

Giovanni Maria Padovano (  cztery medale królewskie Zygmunta I Starego, Bony Sforzy, Zygmunta Augusta i królewny Izabelli (Museo Estense Modena,                                                   nagrobek abp. Andrzeja Krzyckiego w katedrze w Gnieźnie, nagrobek abp, Piotra Gamrata  cyborium w kościele Mariackim w Krakowie, nagrobek Jana Kamienieckiego w kościele franciszkanów w Krośnie, nagrobek Tarnowskich, hetmana Jana i jego syna Jana Krzysztofa w kolegiacie w Tarnowie. Jest to największy nagrobek renesansowy w Polsce, którego monumentalna architektura w stylu doryckim w formie trójdzielnego portalu oparta jest na rozwiązaniu Sebastiana Serlio.  Wykonany z piaskowca, z marmurowymi rzeźbami wyobrażającymi obu zmarłych jako rycerzy w zbrojach, spoczywających w pozach tzw. sansowinowskich.

Bernardino Zanobi de Gianotis (nagrobek książąt mazowieckich, archikatedra św. Jana Chrzciciela wWarszawie) Bernardino Zanobi de Gianotis i Giovanni Cini z warsztatu Bartolomeo Berecciego. Ci dwaj artyści, z których pierwszy był architektem oraz rzeźbiarzem-figuralistą, a drugi ornamentalistą, założyli po śmierci Berecciego spółkę rzeźbiarską. Wykonywała ona najważniejsze zlecenia królewskie i biskupie w Krakowie, Płocku i Wilnie. Bernardino de Gianotis wyspecjalizował się w tworzeniu płaskich płyt figuralnych.     Przypisuje mu się także autorstwo płyty nagrobnej Stanisława Lasockiego oraz słynnego nagrobka Krzysztofa Szydłowieckiego w Opatowie,
Santi Gucci  NAGROBKI:  Stefana Batorego, Andrzeja i Barbary Firlejów w Janowcu, Zygmunta Augusta, Anny Jagiellonki, Kryskich w Drobinie, Hieronima Ossolińskiego w Krakowie 
do Polski przybył  w II poł XVIw nadworny artysta  Zygmunta Augusta, Stefana Batorego, Henryka Walezego, Zygmunt August – zamek w Niepołomicach., Stefan Batory – zamek w Łobzowie., Rodzina Firlejów zamek w Janowcu i wykonał nagrobek w miejscowym kościele.

bkp Piotr Myszkowski rezydencja Mirów w Książu Wielkim i prawdopodobnie także kaplicę Myszkowskich przy kościele dominikanów w Krakowie.

zaprojektował zamek Leszczyńskich w Baranowie Sandomierskim.

Malarstwo.

Tematyka dzieł: starożytna, biblijna i świecka, zastosowanie perspektywy, rozpowszechnienie fresków, malarstwo portretowe,

Stanisław  Samostrzelnika (miniatura i polichromia) Niektóre prace: polichromie w kościele i w klasztorze Cystersów w Mogile (ok. 1520-1541),

Biskup Tomicki zlecił Samostrzelnikowi wykonanie miniatur do „Ewangelistarza” (1533-1534), „Pontyfikału wielkoczwartkowego” (przed 1535) oraz do kodeksu z tekstem „Katalogu arcybiskupów gnieźnieńskich Długosza” (1530-1535). Zapewne ostatnie z tych dzieł zainspirowało bp Tomicki zamówił dwa portrety: Piotra Gamrata

modlitewniki Zygmunta Starego (1524) oraz królowej Bony, W. Gasztołda, Krzysztofa Szydłowieckiego (wszystkie 1527), Żywoty arcybiskupów gnieźnieńskich (1530-1535), ewangeliarz P. Tomickiego (1534).

Portret  renesansowy  Marcina Kobera– Prace: portret Zygmunta III (1592, na blasze), Anny Austriaczki, Anny Jagiellonki, portret całopostaciowy i trumienny Stefana Batorego, miniatury królewskie.

Malarstwo wolniej od rzeźby „przestawiało się” ze średniowiecza na renesans. Było to spowodowane między innymi mniejszą ilością malarzy od rzeźbiarzy w Polsce. W warsztatach miniatorskich w Krakowie gdzie sztuka renesansu rozkwitała powstawało coraz więcej miniatur o tematyce świeckiej. Przykładami takich miniatur są: Graduał Jana Olbrachta (stworzona w latach 1501-1506), Pontyfikat Erazma Ciołka (namalowana około 1525 r.). Wybitnym twórcą w Krakowskich warsztatach miniatorskich był Stanisław Samostrzelnik. Ozdobił on iluminacjami liczne dokumenty (np. Przywilej opatowski), księgi liturgiczne (np. modlitewniki Zygmunta Starego), oraz inne księgi (np. Żywoty arcybiskupów gnieźnieńskich). Samostrzelnik był twórca nowego gatunku malarstwa: samodzielnego wizerunku człowieka, wolnego od powiązań ze sceną religijną. W tym gatunku namalował portret biskupa Tomickiego. Portret ten zaliczany jest do serii współczesnych portretów z klasztoru Dominikanów w Krakowie. Nieznany malarz zainicjował w Polsce nową tematykę historyczną malując około 1515 roku obraz pt. Bitwa pod Orszą. Najbardziej interesującą dziedziną malarstwa XVI w. Były portrety. Powstawały wtedy liczne portrety królewskie, magnackie i mieszczańskie charakterystyczne dla epoki renesansu. Ważniejszym twórcą portretów w Polsce był Marcin Kober. W malarstwie ołtarzowym zaczęła zanikać sztuka gotycka pod wpływem manieryzmu niderlandzkiego. Zaczęto dekorować ściany i sufity drewnianych kościołów, na których malowano np. postacie grajków.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *