Malarstwo karolińskie

przetrwało dzisiaj głównie pod postacią iluminowanych rękopisów. Malarstwo ścienne zachowało się w nielicznych przykładach, m.in. w krypcie kościoła Saint-Germain w Auxerre, kolegiacie św. Jana w Müstair; podobnie jest z mozaikami, których przykładem jest mozaika z absydy wspomnianego już oratorium w Germigny-des-Prés. Przedstawia ona Arkę Przymierza i dwóch aniołów.

Oryginalnie przedstawia się karolińskie malarstwo miniaturowe, którym zdobiono niezwykle cenne i luksusowe manuskrypty, będące głównie księgami liturgicznymi, zbiorami tekstów biblijnych, psalmów czy ewangelii.

(Fresquecarolingienne de la crypte de l’AbbayeSaint Germain à Auxerre)

Malowidło ścienne z Müstair

Przekaz ikonograficzny, wzorujący się na malarstwie rzymskim i bizantyjskim.

Tekst i ilustracje, która mu towarzyszyła postrzegano w aspekcie rozumienia pisma św. ściśle związanego z pamięcią (pismo, słowo mówione i ilustracja). Pamięć ma dwie bramy – słuch i wzrok.  Szczególnie w tradycji monastycznej (klasztornej) miało to wielkie znaczenie – zapisywanie treści. W klasztorach obowiązywało słuchanie tekstów, czytanie podczas posiłków jako odżywianie pamięci – to wątek starotestamentowy  z Ezaehiela „gdzie pan każe mu zjeść zwój” – Przełożeniem na ilustracje jest wątek z atrybutem księgi symbol smakowania słowa ( inicjały na rys. nadgryzione, jakby się wgryzano w tekst, czytano porcjami dla przemyślenia tekstu).

W XII i XIII w dochodzi scholastyka – nauka na uniwersytecie i studiowanie ksiąg św.

Na marginesach ksiąg umieszczano odnośniki ułatwiające zapamiętywanie – motywy monet, klejnotów, kwiatów, uli, kojarzące się ze zbieraniem wiadomości.

Iluminacja – średniowieczne zdobnictwo książkowe, pierwotnie w postaci ozdobnych linii i inicjałów oraz coraz bardziej skomplikowanych wzorów. Wraz z rozwojem iluminatorstwa pojawiają się złocenia, które mogły przejawiać się nawet w formie złotych liter (codexaureus) pisanych na barwionym purpurą pergaminie.

Iluminacja, zwłaszcza w sztuce dojrzałego średniowiecza mogła przyjąć formę dekoracyjnych rysunków wykonywanych technikami malarskimi lub też mogła wykorzystywać malowane (często ilustracyjne) miniatury figuralne, umieszczane na kartach manuskryptów, a później także pierwszych druków.

Iluminacje zasadniczo dotyczyły dwóch obszarów na karcie: rozbudowanych kompozycji inicjałowych, oraz wypełnienia marginesów (bordiur).

TEKSTY ZDOBIONE MINIATURTAMI

Teksty starego i nowego testamentu początkowo nie były ilustrowane , początek ilustracji  przypada na średniowiecze.

EWANGELIARZ

w Kościołach chrześcijańskich ozdobna księga liturgiczna zawierająca teksty Ewangelii odczytywane w liturgii.

EWANGELISTARZ

ozdobna księga liturgiczna zawierająca teksty Ewangelii odczytywane w liturgii. Księga zawiera perykopy ( wypisy z poszczególnych ewangelii dobrane wg. potrzeb liturgii danego dnia, roku liturgicznego), które pojawiły się po ikonoklazmie w pocz. IX w. Perykopy to księgi pomocne przy liturgii obowiązywały na terenie całego państwa karolińskiego.

PSAŁTERZ

Wyciągnięte z tekstu biblijnego psalmy, ozdabiane ilustracjami na dwa sposoby:

–  ilustracje epizodów z życia Dawida  niezależne od treści tekstów psalmów

– lub tez dokładna ilustracja tekstu, wersetu psalmu

Inne księgi służące do śpiewów były skromnie ozdabiane lub zamieszczano tylko inicjały.

CYKLE HIGIOGRAFICZNE

Opis życiorysów świętych z ilustracjami. Dla czasów karolińskich i ottońskich miniatury są całostronicowe, odnoszą się do tekstu, z tekstem związane są inicjały lub pierwsze słowa, które często rozciągają się na całą stronę lub wers.

STRONA  INCIPITOWA

Strona zawierająca podkreślone pierwsze słowa – większa czcionka, inny kolor mogą być zaznaczone również końcowe słowa ENCIPITOWA

SKRYPTORIA

O środkach klasztornych i katedralnych odbywała się produkcja miniatur i zbiorów tekstowych, zajmowali się tym mnisi i była to praca zbiorowa. Kopiści przepisywali teksty zostawiając miejsca na miniatury.  Miniatury były wszywane – całostronicowe. Oprawy ksiąg były odrębna sprawą nadawano im bardzo ozdobna formę, często z kości słoniowej, pozłacanej blachy z motywami dekoracyjnymi.

SKRYPTORIUM  PAŁACOWE  W  AKWIZGRANIE

W Akwizgranie działały 2 grupy jako szkoły skryptorium akwizgrańskiego:

Grupa Ady działała do 810 r. wszystkie zamówienia złożył król i jego rodzina.

Grupa Ewangeliarza Koronacyjnego

Działały również skryptoria w archidiecezji w Rennes,  w skład których wchodziły okoliczne opactwa należące do diecezji.

Najstarszy skryptarz przypisuje się grupie ADY, jest nim EWANGELIARZ GODESKALKA 781r

Spisany złotą farbą na purpurowej karcie. Tego typu księgi były najdroższymi zamawianymi jako dar na najważniejsze okazje typu koronacja króla. Katedra przy okazji koronacji otrzymywała w darze księgę  – nie wiadomo czy Godeskalka ją pisał czy tylko ilustrował. Miniatur tych jest kilka, zawierały wyobrażenia ewangelistów, przed poszczególnymi ewangeliami zamieszczone są wizerunki 4 kolejnych ewangelistów       a poprzedzała je miniatura Chrystusa. Godeskalka pokazuje Chrystusa w nimbiez krzyżem, księgą i gestem błogosławieństwa (wywodzącym się z tradycji cesarskiej przemawiania z dwoma palcami złożonymi i dwoma zawiniętymi – to gest błogosławieństwa;  w czasach późniejszych dłoń była układana w geście mantry, drugi palec stykał się z kciukiem). Tron, jest architektoniczny w tle z krenelażem muru co symbolizuje miasto. Cała powierzchnia jest szczelnie wypełniona, inicjały Chrystusa, w górnej części ornamenty .

Ewangeliarz Godeskalka  został wykonany przez mnicha o tym imieniu dla żony Karola Wielkiego, Hildegardy, ok. 781-783

EWANGELIARZ  MEDARDA ZESOISSINS, Akwizgran 785-810

Ewangelista Marek

Ewangeliarz z opactwa św. Medarda w Soissons

785–810 Paryż, Biblioteka Narodowa

                                                                                               Ewangelista Jan

Ewangeliarz z opactwa św. Medarda w Soissons

EWANGELIARZ  Z  LORSCH

Ewangeliarz z Lorsch (łac.CodexAureusLaureshamensis), zwany również Złotym Kodeksem z Lorschśredniowieczna bogato iluminowana księga liturgiczna powstała w ok. 810 r. na dworze Karola Wielkiego. Początkowo znajdowała się w zbiorach bibliotekiklasztoru w Lorsch, od XVI wieku należała do kolekcji BibliothecaPalatina. Obecnie ewangeliarz z Lorschjest podzielony na części, które znajdują się w Bibliotece Watykańskiej oraz Muzeach Watykańskich w Rzymie, w Muzeum Wiktorii i Alberta w Londynie oraz w bibliotece Batthyaneum w Alba Julia w Rumunii.

Ewangeliarz powstał na dworze Karola Wielkiego, skąd trafił do klasztoru w Lorsch najprawdopodobniej za sprawą opataAdelunga (804837). Katalog bibliotecznyopactwa sporządzony w 830 r. wymienia ewangeliarz jako Evangeliumscriptum cum auro pictumhabenstabulaseburneas (pol. „ilustrowany ewangeliarz, złotem napisany, z okładką z kości słoniowej„).

Okładka przedstawia Marię z dzieciątkiem Jezus, Jana Chrzciciela i Zachariasza. Maria z dzieciątkiem  w tryptyku, po bokach dwaj prorocy, którzy zapowiedzieli przyjście Chrystusa na świat, u dołu scena Bożego Narodzenia w wersji wschodniej. Maria leżąca w połogu, Józef siedzący, podparty, nie uczestniczący w caęj scenie. Jezus leży na tronie – żłobku. Górę wieńczy rzymski łuk triumfalny – splendor z aniołkami. Każda z postaci jest obramowana kolumnami, za arkadą – łuk (symbolizuje wywyższenie).

Ewangeliarz z Lorsch: okładka z kości słoniowej

EWANGELIA  ŚW MATEUSZA

Św. Mateusz symbolizuje anioł

Ewangeliarz z Lorsch

                                                                                     Ewangeliarz z Lorsch

Chrystus Pantokrator

EWANGELIARZ  KORONACYJNY ok. 800r

Księga używana podczas liturgii dość rzadko, tylko podczas koronacji królów niemieckich. Pochodzenie z Bizancjum i wsch. Italii, ewangeliarz z Xanten i Bresti, w sumie zawiera 5 działów. Ewangeliarz koronacyjny, Akwizgran

EWANGELIA  ŚW. JANA

Na purpurowym pergaminie  postać św. Jana – kompozycja odmienna, jakby postać została powieszona w ramie na stronicy. Św. Jan tronujący, siedzi na solidnym tronie, sylwetka ukazana w bardzo naturalny sposób, tłem jest krajobraz prezentujący las – bez złocenia , bardzo naturalny. Ewangelista w  złotym nimbie – jedyny złoty akcent, w szatach antycznego filozofa, ukazany z narzędziem piszącym (i zwojem papieru?), postać przedstawiona bardzo malarsko – brak symboli św. Jana.

EWANGELIARZ  EBBONA, Reims 820r

Rękopisy powstały za rządów syna KarolaWielkiego – Ludwika Pobożnego w „Szkole Reims”. Ewangeliarz  został w 840roku podzielony między trzech synów  Ludwika Pobożnego. W tym czasie ranga Akwizgranu maleje zaś skryptorium funkcjonuje nadal na swoim poziomie. Miniaturzyści tworza najlepsze dzieła w Reims wzorując się na ewangeliarzu Koronacyjnym. Artyści tej szkoły stosowali charakterystyczną, szarpaną linię konturu, wprowadzającą niepokój i ekspresję do postaci uwiecznionych w miniaturach.

Przypuszcza się, że skryptoria Szkoły mieściły się przy katedrze w Reims, w opactwie Saint-Remi de Reims, w Hautvillers oraz przy klasztorze Saint-Thierry. Zabytki Szkoły Reims są cennym źródłem artystycznym świadczącym o rozkwicie sztuki za panowania dynastii Karolingów (tzw. Renesans Karoliński.)
W miniaturach kręgu artystycznego Reims można odnaleźć wpływy cesarskiej szkoły miniatorskiej oraz antycznego malarstwa hellenistycznego. Analiza stylistyczna miniatur z Ewangeliarza Ebbona wskazuje, że ich autor był niewątpliwie uczniem mistrza ze szkoły cesarskiej, autora Ewangeliarza Koronacyjnego.
Można dostrzec tę zależność w miniaturach wspomnianego Ewangeliarza, na których zostali przedstawieni czterej Ewangeliści (Św. Marek, Mateusz, Jan i Łukasz). Zostali ukazani w pozie siedzącej, charakterystycznej dla kopistów, na tle naturalnego krajobrazu. Układ ich ciał odzwierciedla zasady prawidłowej anatomii ludzkiej. Postaci oraz szaty Świętych zostały namalowane nerwowymi pociągnięciami pędzla za pomocą plam barwnych. Dzięki temu Ewangeliści wydają się pełni niepokoju i ekspresji, jakby poruszeni Boskim natchnieniem. Fałdy ich szat załamują się, miękko spływają wzdłuż ciała, niekiedy układają się w spirale. Barwami dominującymi w miniaturach Ewangeliarza Ebbona są: głęboki błękit tła, biel szat, zieleń, złocień, fiolet i brąz.

PSAŁTERZ  ULTRECHCKI, Reims 830r.

W najbardziej oryginalnym dziele, powstałym w kręgu Szkoły Reims – Psałterzu Utrechckim, plamy barwne zostały całkowicie zastąpione czerwonobrązową linią rysunku, która stała się tutaj dominującym środkiem wyrazu. Tekstowi każdego z psalmów dawidowych, podzielonemu na trzy równoległe kolumny, odpowiada jedna scena ilustrująca opisane w nim wydarzenia. Każda z nich namalowana jest nerwową, ruchliwą kreską o różnej grubości, patrzymy na nią jakby z oddali. Przedstawia sylwetki ludzkie, pojedyncze lub połączone w grupy ujęte na tle pejzażu bądź architektury z zachowaniem intuicyjnej perspektywy. Miniatury nie mają żadnych ram, często zachodzą na tekst. Cechuje je niezwykła ekspresja i dynamika, nie mająca odpowiednika w późniejszym malarstwie średniowiecza.

Jest dziełem jednostkowym, składa się z 160 koncepcji, każdą ilustracje poprzedza psalm.

 Ilustracje są wyobrażeniami pozbawionymi rygoru kompozycyjnego bez bordiury – ramki. Jednolita skala postaci, w jednej proporcji. Ustalono, że pracowało przy nim kilku artystów (8?),                      niektóre rysunki są niedokończone. Porównanie psałterza z innymi plasuje go w czasie renesansu.

Pismo kapitalis – rustyka (z Akwizgranu) pierwszy rękopis wykonany metoda rysunkową bez koloru, malowano rozcieńczonym brunatnym tuszem, przecieranym, całość traktowana malarsko.

Remis, Ilustracje do Psalmu 30 (31), Psałterz Utrechcki

EWANGELIARZ  LOTHARA, Tours 849-851r.

Lothar syn Ludwika Pobożnego gdy został Cesarzem zrobiono na jego koronację ewangeliarz.

Symbolika i malarstwie miniaturowym

Symbolem św. Marka jest  LEW

Symbolem św. Mateusza  jest ANIOŁ

Symbolem św. Łukasza  jest WÓŁ

Symbolem św. Jana  jest ORZEŁ

Ewangeliarz EbbonaPierwsza poł. IXSkrypt. Reims, na zamówienie Ebbona
Psałterz UtrechckiPoł. IXReims, linearny
Ewangeliarz Godescalca783Karol WielkiSzkoła Pałacowa w Akwizgranie, Grupa Ady
Ewangeliarz z Lorsch800-810Karol WielkiSzkoła Pałacowa w Akwizgranie, Grupa Ady
Ewangeliarz z st. MedardPierwsza poł. IXKarol WielkiSzkoła Pałacowa w Akwizgranie, Grupa Ady
Ewangeliarz z St. Benoit sur Loire820Karol WielkiSzkoła Pałacowa w Akwizgranie, Manus Dei
Ewangeliarz koronacyjny800Karol WielkiSzkoła Pałacowa w Akwizgranie, purpurowe marginesy
Ewangeliarz Drogona850
Biblia Karola Łysego845-846Karol ŁysySzkoła w Tours, Karol Łysy otrzymuje bib.od opata Viviana
Ewangeliarz Lotara I849-851Lotar ISzkoła w Tours
Antependium mediolańskie835-840Bp. AngilbertusWykon. Wuoliniusza
Cyborium Arnulfa z Karyntii870Reims
Relikwiarz ze skarbca katedry w Monza888Na koronacje Berengariusza
Relikwiarz bursowy z EngerKoniec VIII
Grzebień św. Heriberta850-900Kość słoniowa, Metz
Skrzynka z kości słoniowejXMetz, kość słoniowa
Oprawa księgi z MetzIX-XMetz, kość słoniowa
Oprawa księgi z kuszeniem Chrystusa850Karol WielkiSzkoła Pałacowa w Akwizgranie
Dyptyk Harracha800Karol WielkiSzkoła Pałacowa w Akwizgranie
Oprawa ewangeliarza z FuldyKon. IX
Opra
wa ewangeliarza z Lorsch
810Karol WielkiSzkoła Pałacowa w Akwizgranie
Pala d’oro, złoty ołtarzPocz. XIHenryk IIFulda
CodexAureus z opactwa św.Emmerama870Karol ŁysyWarsztat w Reims