Sztuka karolińska- obiekty

Rzeźba:

Karol Wielki na koniu, Metz

Karol Wielki, rzeźba przyścienna, Munster

Architektura:

– Akwizgran

-Germigny des pres

-Lorsch

-bazyliki: Fulda, Centula ,  bazyliki reform aniańskiej, np. Steinbach, Hochst, opactwo w S. Gallen

Miniatury:

-Ewangeliarz Godeskalka, Akwizgran

-Ewangeliarz  Medarda ze Soissons, Akwizgran

-Ewangeliarz Koronacyjny, Akwizgran

-Ewangeliarz Ebbona,  Reims

-Psałterz Utrechcki, Reims

Merowingowie – rozwój państwa frankijskiego

VI-VII w

W ciągu VI wieku państwo Franków,  (507r Chlodwig przyjął chrześcijaństwo jako pierwszy król Franków dał początek dynastii Merowingów) kierowane przez królów z dynastii Merowingów, powiększyło znacznie swe terytorium, w 531 roku przyłączając Turyngię (leżącą między Saalą i górną Wezerą), w latach 532–534 Burgundię, w 536 Prowansję. Również Księstwo Bawarów (późniejsza Bawaria) zostało podporządkowane Frankom, przy czym tamtejszy ród książęcy pozostawiono u władzy, ale jako frankijskich urzędników. W największym swym zasięgu Królestwo Franków dochodziło do Łaby i środkowego Dunaju na wschodzie. W okresach zjednoczenia było to największe i najpotężniejsze państwo w zachodniej Europie.

Słabością państwa był kilkakrotnie przeprowadzony, zgodnie z prawem frankońskim, podział na pomniejsze królestwa pomiędzy synów zmarłego monarchy. Po śmierci Chlodwiga państwo podzielono więc pomiędzy czterech jego synów. Zarysował się już wtedy podstawowy podział na dzielnice: Neustria (zachodnia część państwa), Austrazja (północno-wschodnia), Burgundia (centrum) i Akwitania (południowo-zachodnia). Zjednoczenie nastąpiło dopiero w 558 roku pod rządami Chlotara I, i ponownie na dłuższy czas w 634 roku za panowania Dagoberta I (629–639), który uważa się za złoty okres królestwa.

Ostatni król  Franków założył opactwo

Benedyktyńskie w Saint-Denis

Świątynię powiększono za Dagoberta I, który ufundował opactwo i kościół pod wezwaniem świętego Dionizego. Bazylika znajduje się w mieście o tej samej nazwie. Saint-Denis jest obecnie północnym robotniczym przedmieściem Paryża. Saint Denis to święty Dionizy, patron Francji i pierwszy biskup Paryża. W III wieku, w czasie prześladowań za cesarza Waleriana był torturowany,  potem ścięto mu głowę. Według legendy po ścięciu Dionizy miał zanieść własną głowę na miejsce pochówku, co zaowocowało pierwszym przedstawieniem w ikonografii postaci męczennika trzymającego w rękach własną ściętą głowę. Jest patronem cierpiących na bóle głowy i migreny.

Długo uważano, że święty Dionizy zginął na wzgórzu Montmartre z łac. MonsMartyrium
oznacza górę męczenników. Teraz jednak mówi się, że wydarzenie miało miejsce około 250 roku, gdzieś w pobliżu obecnej świątyni, na wschód od wspomnianej antycznej drogi. Niegdyś był tu cmentarz galo-rzymski, używany również w czasach Merowingów. W IV wieku w miejscu obecnego ołtarza zbudowano mauzoleum. Około 475 roku, święta Genowefa wykupiła ziemię i kazała wybudować tu bazylikę. Obawiano się wtedy Hunów napadających pod wodzą Attyli na te tereny. Świątynię powiększono za Dagoberta I, który ufundował opactwo i kościółpod wezwaniem świętego Dionizego.

Około 630 roku kazał on tu umieścić ciało męczennika i jego towarzyszy, kapłana Rustyka i diakona Eleuteriusza. Dagobert był pierwszym królem pochowanym na tym miejscu. Jego nagrobek znajduje się w chórze, jako jedyny zwrócony w stronę relikwii świętego Dionizego.

Nowe sanktuarium było tu zbudowane za Pepina Krótkiego w 750 roku. Za Karolingów, został zbudowany kościół na planie bazyliki z transeptem. W 775 w uroczystości otwarcia przez opata Fulrada brał udział Karol Wielki. Jednakże król przenosi się na wschód do Aix-la-Chapelle (niem. Aachen, pol. Akwizgran)wraz ze swoim dworem.

Saint-Denis na kilkadziesiąt lat traci swe znaczenie. Odzyskuje je za Karola II Łysego. W obawie przed napadami Wikingów, w 869 roku król fortyfikuje klasztor.

Związki opactwa i bazyliki z monarchią zacieśniają się jeszcze bardziej w 987 roku, za panowania Hugo Capeta. W 996 roku został on tutaj pochowany. Od tego momentu aż do końca Ancien Régime, jest główną nekropolią monarchii francuskiej. Tylko Filip I, Ludwik VII i Ludwik XI zostali pochowani gdzie indziej.

Saint-Denis staje się bardzo ważnym miejscem. Tutaj przybywali królowie Francji, by przed wyprawą wojenną lub krzyżową zabrać stąd proporzec przechowywany w opactwie. Przechowywano tu regalia (symbole władzy monarszej), po które przybywał każdy monarcha, udający się do katedry w Reims, by tam zostać namaszczonym.

Karolingowie

VIII-IX w

Karolingowiedynastiafrankijska wywodząca się od Karola Młota, panująca w latach 753987. Pierwszym jej przedstawicielem miał być Arnulf z Metzu. Początkowo majordomowie dynastii Merowingów. Odsunęli ich od władzy 751 i sami objęli tron za zgodą możnowładztwa i papiestwa. Po śmierci Ludwika Pobożnego państwo frankijskie zostało podzielone na trzy części: zachodnią (Franciaoccidentalis), wschodnią (Franciaorientalis) i środkową ciągnącą się od Flandrii po północną Italię i brzegi Morza Śródziemnego. Trzej wnukowie Karola dokonali podziału państwa, dając początek trzem liniom Karolingów: włoskiej – panującej do 875, niemieckiej – do 911 i francuskiej – do 987

Karolingowie i Papiestwo.

Frankowie pojawiają się w źródłach rzymskich już w III w. n.e. Początkowo zajmują tereny między Mozą, Skaldą a Lasem Ardeńskim. Z czasem wyłaniają się z drobniejszych grup plemiennych dwa odłamy Franków: Salickich – nad M. Północnym i Rypuarskich nad środkowym Renem. Dominację uzyskuje państewko plemienne wokół Tournai (Belgia), a jeden z jego władców Chlodwig (+511)– wywodzący się od legendarnego Meroweuszazdołał rozszerzyć obszar swojego państwa na prawie całe terytorium Zachodniej Europy. Likwiduje rzymskie państwo Syagriusza (486) między Sekwaną a Loarą, podbija Alemanów 496 zajmujacych tereny po obu stronach Renu, zajmuje terytorium plemienne Wizygotów , po bitwie pod Vouille (507) wciela do swojego państwa Akwitanię i obszary wokół Tuluzy. W roku 498 (?) przyjmuje chrzest z rąk biskupa Reims – Remigiusza. Był to przede wszystkim akt o znaczeniu politycznym:  Chlodwig zawiera sojusz z możnowładztwem gallo-rzymskim, liczebnie przewyższającym Franków, i duchowieństwem, uzyskując poparcie dla swoich podbojów innych państewek germańskich, których mieszkańcy w większości wyznają arianizm; z drugiej strony duchowni i gallo-rzymianie znajdą opiekę w potężnym wodzu.

Już po śmierci Chlodwiga w 511 r. Frankowie zajmują Byrgundię i Prowansję (534-536). Choć państwo Chlodwiga ulega podziałowi między jego synów to religia rzymsko-katolicka utrwala się. Dziedzictwo Chlodwiga ulega podziałowi na Austrazję (na wschodzie), Neustrię (z przewagą elementu gallijskiego, na zachodzie) i Burgundię. W końcu VII w. na czoło elit możnowładczych wysuwa się ród Arnulfingów pochodzący od biskupa Metzu, Arnulfa. Jego wnukowi – Pepinowi z Heristalu udaje się zawładnąć urzędem majordoma we wszystkich frankijskich królestwach w 687 r. Jedynie Akwitania pozostała poza zasięgiem jego władzy. Po śmierci Pepina cała władza przeszła w ręce jego syna Karola Młota (714). Jegozwycięstwo nad nawałą arabskąw 732 r. pod Poitiers wystarczyło aby Kościół ogłosił go wybawcą.                Od jego imienia wzięła nazwę późniejsza dynastia Karolingów – ród, który, tak naprawdę stworzył średniowieczną Europę.

Po śmierci Karola Młota państwo zostaje podzielone między dwóch jego synów: Pepina Krótkiego i Karlomana. Po wstąpieniu Karlomana do klasztoru jedynym władcą zostaje Pepin. I choć władzę formalnie sprawuje Childeryk III to władza spoczywa w rękach Pepina. W tym czasie biskupi Rzymu zostają narażeni na atak Longobardów, jednego z plemion germańskich, którzy chcą rozszerzyć stan swojego posiadania w Italii. Osłabione w walkach z Persją i Arabami Bizancjum nie jest w stanie udzielić pomocy Rzymowi. Biskupi Rzymu mają także pretensję do cesarzy bizantyjskich o obrazoburstwo, namiętne niszczenie świętych wizerunków. Jedynym więc wybawicielem, w kierunku którego zwrócą się oczy papieży będzie Pepin Mały. Jednak już wcześniej Pepin Mały przez swoich wysłanników – opata St. Denis Fulrada i biskupa Burkhardazwracał się do papieża z aluzyjnym pytaniem: do kogo powinna należećwładza w państwie, czy do nominalnego władcy, czy tez do tego kto ją rzeczywiście sprawuje? Papież Zachariasz odpowiedział, że bez wątpienia Pepinowi przysługuje pełnia władzy, i polecił bp. Winfrydowi- Bonifacemu (Apostołowi Germanów) namaścić Pepina i jego synów na władćów (751r).Ceremonia nawiązywała do biblijnej namaszczenia króla Dawida na króla, zrywając z bizantyńskim ceremoniałem intronizacyjnym. Znacząca była tu współpraca Kościoła i możnych świeckich.Na synodzie w Soissons zdetronizowano zaś ostatniego Merowinga – Childeryka III, obcinając mu długie włosy (w których magiczną moc wierzono i wyróżniały one dynastię Merowingów) i zesłano do klasztoru.

Papież w 754 roku na zamku Ponthion spotkał się z Pepinem, który poprowadził papieskiego konia za uzdę do zamku (gest ten wszedł potem na stałe do ceremoniału spotkań koronowanych władców z papieżami w średniowieczu). Po nieudanych pertraktacjach z Longobardami podjął Pepin decyzję o wyprawie do Włoch. Na decyzję wpłynął papież przebywający w opactwie St. Denis. Na zjeździe wielkanocnym rycerstwa w Quierzy w 754 roku podjął Pepin decyzję o ataku na Longobardów dając papieżowi decyzje o przekazaniu na własność papiestwu obszarów Rzymu, Rawenny, Wenecji i Istrii, gwarantował też autonomię księstw Spoleto i Benewentu.W 754r Papież Stefan III w katedrze St. Denis ponownie koronował Pepina na króla nadając mu tytuł patriarchy rzymskiego.

Podczas dwukrotnej wyprawy do Italii w 754 i 755 roku Pepin osiągnął swój cel. W 756 roku powstało Państwo Kościelne obejmujące egzarchat Rawenny, księstwo Rzymu i Pentapolis. Księstwo Benewentu i Spoleto dostało się papieżowi w opiekę. Wówczas jeszcze papieże uznawali zwierzchność cesarzy wschodniorzymskich m.inn. bijąc na swoim terytorium monety z wizerunkiem cesarzy czy podając w dokumentach datację według lat panowania cesarza..

W tym okresie (VIII w) kształtuje się stopniowo urząd papieski. Początkowo do Grzegorza Wielkiego (590-604) radę papieża stanowi kolegium 7 diakonów. Z czasem zastępuje go jednak kolegium 7 biskupów diecezji podmiejskich (później kardynałów) od 732 r.  do 28 wzrasta liczba kapłanów przy kościołach tytularnych. Z biskupami i diakonami dają początek do utworzenia kolegium kardynalskiego. Kierownikiem kancelarii papieskiej jest primicerius, osoba świecka. Osoby świeckie sprawują także urzędy zastępcy szefa kancelarii, syndyka do rozpatrywania spraw spornych , zarządcy dochodów i wydatków, urzędnika zajmującego się biednymi i pielgrzymami, przełożonego miejskich notariuszy, zarządcy domu papieskiego, zarządcy skarbca i szat papieskich oraz bibliotekarza.

Biskup Metzu – Chrodegang, dokonuje reformy liturgii gallijskiej. W r. 754 wydaje RegulamCanonicorum – jest to początek kanoników żyjących przy kościołach miejskich, charakteryzujących się wspólnotą życia i modlitwy, ale zachowujących prawo do własności prywatnej. Synody w Verneville i Compiegne wzmacniają organizację metropolitalną i władzę biskupią w diecezjach. W 756 roku Pepin Mały zgadza się na wprowadzenie obowiązkowej dziesięciny – 1 część dla biskupa a dwie części dla kleru parafialnego. Do ściągania dziesięcin wyznaczono okręgi.

Gdy papież Hadrian poinformował Karola o próbach przekupstwa przez Dezyderiusza, Karol w 773 roku rozpoczął oblężenie Pawii a na Wielkanoc w 774 roku udał się do Rzymu. Zatwierdza wówczas darowiznę Pepina dodając, że obejmuje ona Rzym z Korsyką, egzarchat Rawenny, prowincje Wenecji i Istrii oraz księstwo Spoleto i Benewent. Ustalenia te składa Karol na grobie św. Piotra w Rzymie. W czerwcu 774 roku poddaje się Dezyderiusz. Karol zsyła go do klasztoru i sam ogłasza się królem longobardzkim. Papież Hadrian przestaje używać w dokumentach datacji w odniesieniu do lat panowania cesarzy bizantyjskich i bicia monety z podobizną cesarza. W 776 r. na skutek rozruchów opozycji longobardzkiej, która związała się przymierzem z Bizncjum Karol podejmuje II wyprawę. Podczas III wyprawy do Italii w 780-81 i porozumieniu z cesarzową bizantyjską Ireną nadaje ostateczny kształt Państwu Kościelnemu.

Opozycja przeciwko wyborowi na tron papieski Leona III w 799 roku składająca się głównie ze stronników poprzedniego papieża zmusza Leona do zwrócenia się o pomoc do Karola. Przybywając na Boże Narodzenie w 800 r. do Rzymu, Karol zostaje ukoronowany na cesarza podczas mszy w katedrze przez papieża. W 813 r. zostaje również uznany za cesarza przez Bizancjum, w zamian za zwrot bizantyńskich posiadłości na wybrzeżu dalmatyńskim.

Po koronacji Karola na cesarza następuje okres „renesansu karolińskiego” w kulturze. Karol popiera rozwój nauki i kultury. Życie umysłowe rozwija się na jego dworze i w szkołach w Akwizgranie i przy katedrach w Tours, Metz itp. Na dworze karolińskim działa Alkuin z Yorku, autor kroniki cesarskiej. Wykształca się pismo karolińskie – minuskuła karolińska, która panować będzie niepodzielnie w kancelariach całej Europy aż do XIII w. W 794 r. zwołuje do Frankfurtu synod, który jest odpowiedzią na sobór nicejski z 787 r. Karol poczuwa się urażony, że pominięto go przy zaproszeniu na sobór. Na skutek nieścisłego tłumaczenia uchwał soboru, gdzie słowo adoracja i cześć oddano za pomocą jednego wyrazu, uchwały końcowe soboru spotykają się z potępieniem przez Karola. Przypomnę, że sobór w Nicei odróżnił cześć należną tylko Bogu i adorację, którą można otaczać wizerunki świętych.

W 789 r. w „Admonitiogeneralis” zarządzono podporządkowanie biskupów metropolicie i związano z urzędem tytuł metropolity -arcybiskupa., który dotychczas był godnością osobistą. Nakazano w ciągu trzech miesięcy starać się o paliusz w Rzymie, który uprawniał do udzielania sakry biskupiej.

Po śmierci Karola Wielkiego cesarzem został Ludwik Pobożny. Po przyjęciu zaproszenia od papieża Stefana V przybył cesarz do Reims gdzie papież włożył koronę cesarską na jego głowę. Rezultatem spotkania z 817 roku były przywileje dla Kościoła: wolność wyboru papieża i samodzielność Państwa Kościelnego w administracji i sądownictwie. Cesarz życzył sobie jedynie zawiadamiania go o wyborze papieża. Powołany w 817 roku na współregenta syn Ludwika – Lotar, wydaje w 824 roku tzw. Konstytucję Rzymską, która postanawia o wyborze papieża przez kler i arystokrację rzymską, zaś potwierdzenie wyboru papieża należy do cesarza, który dokonuje tego przez przedstawiciela. W 844 roku, na skutek nadużyć przy wyborach papieskich Lotar dodaje do Konstytucji z 824 roku postanowienie, że do wyboru papieża przystępuje się po uzyskaniu zgody na kandydata przez cesarza, udzielonej, a sam wybór musi być przeprowadzony w obecności wysłanników cesarza.

Faworyzowanie drugiej żony Judyty i zrodzonego z nią syna Karola staje się przyczyną zatargów Ludwikaz pozostałymi synami. Władca zostaje zmuszony do zaprzestania faworyzowania swego syna i drugiej żony i do publicznej pokuty.

W 843 r. na mocy traktatu z Verdun dokonano podziału królestwa – tereny dzisiejszej Francji przypadły Karolowi Łysemu, ziemie niemieckie Ludwikowi Niemieckiemu, a pas środkowy od M. Północnego Lotariuszowi.

W Niemczech Karolingowie ostatecznie zeszli z areny dziejowej w 911 r., we Włoszech tron objął już w 887 roku człowiek spoza dynastii- Berengar, we Francji w 987 roku władzę objął Hugo Kapet dając początek dynastii Kapetyngów, która przypada na X wiek.

Karol Wielki (ur. 2 kwietnia742 lub 747, zm. 28 stycznia814 roku w Akwizgranie) – król Frankówi Longobardów, od 25 grudnia800 roku cesarz Imperium Rzymskiego. Wnuk Karola Młota.                                           Karol Wielki był synem Pepina Krótkiego z dynastii Karolingów i Bertrady z Laon– córki Heriberta, hrabiego Laon.

Swój przydomek zawdzięczał nie tylko dokonaniom dyplomatycznym i militarnym, ale i posturze – przeprowadzone w 1861 roku pomiary szkieletu władcy wykazały, iż miał on 192 cm wzrostu.

Ocena panowania

W opinii historyków Karol Wielki uznawany jest za władcę wybitnego. W średniowieczu stanowił wzór władcy idealnego, rycerza i gospodarza. Był świetnym politykiem i wodzem oraz mecenasemnauki i kultury. Sprowadził na swój dwór wielu wybitnych uczonych.  Już współcześni w uznaniu zasług nadali mu przydomek Wielki (choć wg innych opinii, przydomek ten ma źródło w ogromnym, jak na owe czasy, wzroście władcy – 192 cm), zaś w językach słowiańskich jego imię stało się synonimem godności królewskiej.

Jego rozumienie władzy królewskiej i powinności władcy w stosunku do Kościoła spowodowało znaczne zacieśnienie więzów łączących państwo i Kościół. Karol Wielki za swój obowiązek uważał walkę z poganami i niewiernymi, a także umacnianie wiary chrześcijańskiej. W 1165 roku, za aprobatą antypapieża Paschalisa III, cesarz Fryderyk Barbarossa dokonał uroczystej ekshumacji szczątków Karola Wielkiego (zostały odnalezione w Akwizgranie i przeniesione do ołtarza głównego). Późniejsi papieże w tej kwestii zachowywali milczenie, które jako przejaw tolerancji dla kultu Karola Wielkiego traktowali m.in. Baroniusz i papież Benedykt XIV.

Karol Wielki

Rzeźba i rzemiosło

W okresie tym rzeźba odgrywała mniejszą rolę. Rzeźbę kamienną cechował niski poziom, bardzo dobrze rozwinęły się natomiast rzeźby z kości słoniowej i sztuka złotnicza.

Z kości słoniowej wykonywano plakietki, zdobiące oprawy cennych rękopisów i nawiązujące do dzieł ze sztuki późnoantycznej (dyptyków konsularnych i cesarskich). Tematyka przedstawień związana była z treścią danego manuskryptu – na ewangeliarzach umieszczano wizerunki tronującego Chrystusa lub jego matki, na psałterzach Dawida, na sakramentarzach Grzegorza lub sceny liturgiczne. Wśród twórców tych opraw wyróżniono umownie kilka grup: tzw. grupę Ady (koniec VIII-początek IX),grupę Liutharda (ok. 870), grupę z Metzu (połowa IX-koniec X)

Karol Wielki rzeźba z Metz

Ciekawe jest skąd figurka wzięła się akurat w katedrze w Metz. Prawdopodobnie zabrał ją ze sobą Drogo, nieślubny syn Karola Wielkiego, który od 823 roku objął w Metz stanowisko biskupa i wikariusza papieskiego. W XVI wieku dorobiono Karolowi zwierzaka i statuetka zmieniła się w rzeźbę jeźdźca. Podczas Rewolucji Francuskiej posążek zaginął by w 1807 roku odnaleźć się u pewnego aptekarza, który sprzedał go historykowi sztuki z Paryża Aleksandrowi Lenoir. Jego syn, po śmierci ojca, sprzedał go za 3000 franków angielskiemu kolekcjonerowi. W 1867 roku wystawiono statuetkę na światowej wystawie w Paryżu, gdzie za 5000 franków zakupiona została przez władze stolicy Francji. Ustawiono ją na honorowym miejscu w paryskim ratuszu. Niestety ratusz spłonął podczas wojny francusko-pruskiej. Szczęśliwym trafem posążek, choć mocno uszkodzony, odnaleziono na pogorzelisku. Po odnowieniu miniatura trafiła do pałacu de Sevigne, zamienionego później na Muzeum Carnavalet, gdzie jest do dziś.

Na wysokim poziomie stały również wyroby złotnicze: oprawy ksiąg, przedmioty liturgiczne, insygnia władzy, antependia ołtarzowe.

Do zachowanych zabytków należą:

oprawa ewangeliarza CodexAureus Ewangeliarz z Echternach,

ołtarzyk przenośny z Ratyzbony (Schatzkammer der Residenz, Monachium),

oprawa ewangeliarza z Lindau (Pierpont Morgan Lubrary, Nowy Jork),

okładzina ołtarza w bazylice św. Ambrożego w Mediolanie. Ta ostatnia ma na sobie inskrypcję: Vuolvinius magister phaber (Wuolwiniusz mistrz kowal).

Antepedium. We wczesnym średniowieczu często obiegało mensę ze wszystkich stron, od XI wieku zakrywa jedynie jej przednią część. Może być wykonana ze złota i srebra, haftowanych tkanin, drewna lub wytłaczanej skóry. Na antepedium były zazwyczaj wyobrażane sceny o treści ewangelicznej. Nazwa pochodzi z łacińskiego ante pedes – „przed stopami”.

Ołtarz w  bazylice św. Ambrożego w Mediolanie