Na skrzyżowaniu naw oraz ponad przęsłem zachodniego chóru wznoszą się kopuły o oktogonalnych bębnach, które na zewnątrz w formie przypominają wieże. Ponadto oba chóry flankują pary wież na planie okrągłym o stożkowych hełmach.

Wnętrze nakryte jest sklepieniem krzyżowym wspartym na masywnych półokrągłych półfilarach przylegających do kwadratowych filarów międzynawowych. Powyżej arkad międzynawowych wznoszą się ściany nawy głównej z płytkimi wnękami, które zgodnie z porządkiem systemu wiązanego mieszczą pary ślepych arkad i okien. Ponad parami okien umiejscowionymi w najwyższej partii ścian, znajdują się jeszcze niewielkie okulusy (Oculus, okrągłe okno, zazwyczaj przeszklone, bez ozdobnego obramienia, umieszczone w szczycie kopuły lub na ścianie i przepuszczające do wnętrza światło i powietrze).

Od strony zewnętrznej katedra prezentuje typ architektury romańskiej jaki wykształcił się w dobie dynastii salickiej a osiągnął swoje apogeum w okresie panowania Hohenstaufów. Od strony plastycznej, zaakcentowane zostały obydwa chóry wraz z absydami i wieżami. Okna zamknięte półkoliście, niewielkie rozety (na elewacji wschodniej) mają profilowane obramienie. Podobnie zdobione są nisze oraz ślepe arkady.

Elewacja wschodnia, powyżej ukrytej wewnątrz absydy, na wysokości trzeciej kondygnacji ma trzy duże okna półkoliście zamknięte. Powyżej znajduje się galeria arkadowa. Fryz arkadkowy wieńczy poszczególne kondygnacje elewacji chórów i wież zaznaczone za pomocą gzymsów, oraz szczyty wieńczące ściany.

Galerie arkadowe rozmieszczone są w najwyższej partii ścian absydy chóru zachodniego oraz wież powyżej obydwóch chórów. W przypadku chóru zachodniego galerie arkadowe znajdują się na tej samej wysokości co w przypadku wież bocznych, co nadaje silny akcent plastyczny tej części kościoła. Okna wież bocznych rozmieszczone są przede wszystkim w górnych kondygnacjach, niektóre z nich mają kształt tryforiów.

Architektura elewacji zewnętrznych korpusu nawowego jest skromna. Ściany nawy głównej są jedynie artykułowane lizenami, wieńczy je fryz arkadkowy. Okna korpusu nawowego o ościeżach profilowanych zachowały swój późnoromański kształt.

Papież  Grzegorz VII  (1073-1085) reformator kościoła, wprowadza koncepcje oddzielenia kościoła od państwa. Kościół odrębna strukturą sakralną oddzieloną od struktury świeckiej regnum. Za tą koncepcją szły większe wpływy kościelne i umniejszenie władzy cesarskiej. Cała ówczesna Europa podzieliła się na dwa obozy pro – papieski i pro – cesarski (Henryk IV (Niemcy))

1122r konkordat papieski – Cesarz zrzekł się inwestytury, nadawania biskupstwa, nominacji kościelnych.  Cesarz zachował prawo nadawania ziemi – lenna.

Konflikt ten miał swoje odbicie w architekturze, fundacje cesarskie – katedralne, natomiast założenia klasztorne benedyktyńskie wiążą się z opozycją wobec cesarstwa.

Jednym z największych założeń benedyktyńskich to Hirsau (południe niemiec).

Wilhelm z Hirsau. W 1069 r. został opatem w Hirsau. Na stanowisku tym okazał się mężem rozważnym, dalekowzrocznym, szanowanym przez wielu, na których też wywierał wpływ niemały. Chętnie wstępowano do kierowanego przezeń klasztoru. W latach 1075-1076 przebywał w Rzymie, gdzie od Grzegorza VII uzyskał potwierdzenie przywilejów opactwa. Uczynił zeń ośrodek konfederacji, dla której zaadaptował zwyczaje kluniackie (Cluny). Odrzucały zdecydowanie inwestyturę świecką, ale przyjmowały kościelną. Nie dopuszczały do zawłaszczania kościołów i posług duszpasterskich, a wyborom opata zapewniały swobodę. Nie zdążały też do takiej centralizacji, jaką praktykowano w Cluny. Zmarł 5 lipca 1091 r. Jako błogosławionego wspominano Wilhelma w opactwie w Hirsau.

Kościół pw. Piotra i Pawła w Hirsau datowany jest na 1083 – 1092r to duża trójnawowa bazylika z transeptem i bardzo rozbudowaną wsch. częścią układ schodkowy, zamknięte prostą ścianą (brak absydy). Wsch. część zamknięta siedmioma niszami, wnękami ołtarzowymi.

Część zach. Rozbudowana zmonumentalizowana, przedsionek zwieńczony wieżami. Kościół w Hirsau jest niemiecką wersja opactwa francuskiego Cluni.

Reforma w Cluni – podporządkowanie się papieżowi, odsunięcie władzy cesarskiej od kościoła. Klasztory, które przyjęły reformę były pod zwierzchnictwem Cluni, w konsekwencji pod zwierzchnictwem papieża. Hirzau przyjęło tą reformę wpisując w to wszystkie niemieckie opactwa.

W tych czasach kościół benedyktyński zamknął się na wiernych, stąd rozbudowa części zach. przedsionek dla uczestnictwa świeckich, dla mnichów kolejne ołtarze we wnękach w części wsch. Dla niewyświęconych mnichów stworzono dodatkowy chór tzw. chór mniejszy – minor.

Bazylika z podporami kolumnowymi, kapitel z dekoracją półkola, prosty, czysty w kształcie i formie nawa środkowa sklepiona jako strop, w nawach bocznych sklepienie kolebkowe.

Wiek X i XI to okres wielkiej rywalizacji między katedrami niemieckimi Moguncja, Trewir, Magdeburg z tymi ośrodkami wiąże się tradycja koronowania króla, przewodniczenie w synodach, wpływy polityczne. W czasach ottońskich prymat i wikariat nadawany był przez papieża. Godność wikariusza Rzymu  otrzymała katedra w Trewirze w 999r.

937r – Otton I funduje opactwo benedyktyńskie (na terenie obecnej katedry)

955r – otrzymuje godność katedry

968r – nadanie arcybiskupstwa dla Magdeburga – pochówek Ottona I w katedrze w Magdeburgu Obecność relikwii dała Magdeburgowi przewagę nad innymi biskupstwami  min. Relikwie św. Maurycego, dodatkowo Otton I zwoził z Rzymu przeróżne relikwie. Po dalszej przebudowie powstała katedra gotycka I poł. XIII w wprowadzono spolia i inne celowe elementy architektoniczne z innych budowli. Tradycja spoliów sięga antycznego Rzymu (w łuku triumfalnym Konstantyna Wielkiego wykorzystano obiekty z II w z czasów cesarzy złotego wieku). Spolia w katedrze w Magdeburgu wprowadzono z budowli ottońskich – kolumny (gdzie uprzednio w kapitelach były przechowywane relikwie)  umieszczono w absydzie głównej, pomiędzy  w wnękach (płycinach) umieszczono relikwie.

Figury powstały około 1250 i dziś znajdują się w przedsionku północnego wejścia do transeptu, jednak pierwotnie stały w innym miejscu katedry.

Przede wszystkim rozbudowano chór wschodni, nadając mu kształt zbliżony do dzisiejszego. Otrzymał trójnawową kryptę przez co chór został znacznie podwyższony i zamknięto go półokrągłą absydą.

Wzniesiono również transept oraz wieże.

Na miejscu kwadratowej wieży na skrzyżowaniu naw wzniesiono ośmioboczną, zaś do ścian frontowych nawy poprzecznej wzniesiono mniejsze wieże na planie okrągłym.

Cesarz nie doczekał się ostatecznego zakończenia realizacji, które zlecił architektom (zmarł w 1106), konsekrowana w 1137r.

Artystycznym wzorem dla tej rozbudowy była wzniesiona wcześniej za czasów panowania Konrada II katedra w Spirze. O podwójnym patrocinium katedry zadecydowały jej dzieje, oraz dwa chóry z ołtarzami. Starszy chór zachodni został poświęcony Świętemu Marcinowi rzymskiemu legioniście, misjonarzowi oraz biskupowi Tours. Natomiast powstały w XI wieku chór wschodni ma wezwanie Świętego Szczepana – pierwszego męczennika.

Spira pw. NMP i św. Stefana nad Renem, fundacja z dynastii salickiej. Przy budowie i rozbudowie zaangażowanych było trzech kolejnych cesarzy Konrad II, Henryk III i Henryk IV.

Pierwsza, w której pojawiło się w całej budowli sklepienie system wiązany – sklepienie krzyżowe, ta budowla reprezentuje przejście z architektury ottońskiej do wczesnoromańskiej.

Trójnawowa bazylika z transeptem z dwoma wieżami, chórem i absydą, pod absydą i w części transeptu znajduje się krypta. Sklepienie na przęsłach (przęsła to przestrzeń między parami podpór, system wiązany 1 do2 w nawie głównej i bocznej) gurt sklepienny łączy się z półkolumną tworząc plastyczne podziały w emporach i przechodzi w kolumnę.

Na ścianach zewnętrznych pojawia się arkadowe modelowanie ścian, gzymsy, podziały elewacji – urozmaicenie. Katedra NMP i św. Stefana w Spirze (ok. 1030-1061) była stropową bazyliką z filarami wzbogaconymi o półkolumny. W ten sposób dominującym wrażeniem osoby wchodzącej do kościoła jest zwrócenie uwagi na arkady obejmujące całe okna naw bocznych. Trójnawową kryptę ukończono już w 1039 r., natomiast na dalszym etapie wzniesiono przedsionek, chór i sześć wież. Dopiero w 1080 r. strop zastąpiono sklepieniem krzyżowym, a ok. 1100 r. wybudowano kaplicę św. Afry. Katedra w Spirze stanowiła jedną z największych ówczesnych budowli w Europie – 133 m długości.

Jest to dwuchórowa, dwutranseptowa trzynawowa bazylika. Nawa Głowna i nawy poprzeczne mają tą samą szerokość przez co na ich przecięciu wyodrębnia się kwadrat, który jest zasadniczym modułem budowli. To „wydzielone” przecięcie otwiera się na cztery strony taką samą szerokością i wysokością. Początki takiego pomysłu pochodzą co prawda z arch. karolińskiej [klasztor St. Galen], ale dopiero w Hildesheim nadaje on wnętrzu zupełnie nowy wyraz. Nawy wydzielają podpory w układzie saskim [alternacja: filar-kolumna-kolumna-filar a łuki archiwolt podkreślone są poprzez zastosowanie dwukolorowych klińców. Naprzemienny układ kolumn i filarów nadaje wnętrzu rytm i dzieli je na trzy części. Powyżej strefy arkad wznosi się gładka ściana oddzielona cienkim gzymsem. Wysoko, pod dekorowanym malarsko płaskim sufitem umieszczono okna, których osie nie pokrywają się jednak z osiami arkad międzynawowymi. W kościele zachowały się nieliczne kapitele kostkowe z czasów Bernwarda.

Cechy charakterystyczne:

– symetryczny plan (korzenie w architekturze karolińskiej)

– addycyjność brył

– budowla dwuchórowa – zachodni chór znacznie bardziej rozbudowany

– niski pierścień obejścia – dwór obejściowy z kręgu wpływów francuskich

– brak empor zwiększa czytelność płaskiej ściany

– inny układ alternacji podpór (A-B-B-A; dwa obowiązujące w architekturze ottońskiej)

– w ramionach transeptu chóry (empory) anielskie (galerie w szczytowych partiach transeptu służące

liturgii benedyktyńskiej)

– bogate kapitele dodane w XII w., pierwotnie były kostkowe

– obejście wokół krypty (halowej), drążone nisze związane z kultem relikwii (tam je eksponowano)

Pojawia się przęsło skrzyżowania jako moduł architektoniczny, nadaje proporcji budowli wnętrza, przęsło funkcjonuje jako przestrzeń sklepiona

W Hildesheim pojawia się określenie empora anielska i dotyczy ilości podpór 9, alegoria do 9 chórów anielskich. Kolumny przybrały wielką różnorodność w formach głowic. Skubizowana głowica kostkowa z różnorodną bogatą sztuka rzeźbiarską. W kapitelach pojawiają się sceny narracji z postaciami. Reminiscencją antyczną jest echinus i abakus, każda głowica inaczej zdobiona – niepowtarzalność motywów.

Kolumna z brązu ok. 1020r

Kolumna wolnostojąca ok 4 m wys. na głowicy bała umieszczona scena z ukrzyżowania ale nie zachowała się, stanowiła kultową, antyczną formę, cała dekorowana fryzem ze scenami chrystologicznymi ( nawiązuje do kolumn strzelińskich, Strzelno – podobieństwo kapitel kostkowy ze sceną chrztu Chrystusa). Kolumna  w charakterze antyczno-rzymskim wzorem pomnika chwały Chrystusa – relief jak w kolumnie Trajana.

Drzwi z kościoła św. Michała z Hildesheim 1015r

Fundacja bpa Bernwalda, składają się z 16 scen.

Lewa strona – sceny ze starego testamentu, prawa strona – sceny z nowego testamentu.

Wykonawców było prawdopodobnie 7, sceny nie są statyczne , występuje poruszenie, najbardziej wypukłe są głowy.  Saksońska grupa odlewnicza, zachowały się 23 przekłady drzwi z brązu.

Od IX w pojawiło się nowe środowisko w Niemczech – odlewnictwo w brązie, najważniejsze grupy Magdeburg, Moguncja, Hildesheim.  Oprócz drzwi odlewano dzwony, chrzcielnice, płyty nagrobne. Na terenie Francji  nie było tak silnego ośrodka odlewnictwa, drzwi do Saint Denis zamówiono prawdopodobnie z Niemiec.