Wybitnym twórcą w Krakowskich warsztatach miniatorskich był malarz  Stanisław Samostrzelnik. Ozdobił on iluminacjami liczne dokumenty (np. przywilej opatowski), księgi liturgiczne (np. modlitewniki Zygmunta Starego), oraz inne księgi (np. żywoty arcybiskupów gnieźnieńskich).  Samostrzelnik był twórcą nowego gatunku malarstwa: samodzielnego wizerunku człowieka, wolnego od powiązań ze sceną religijną. W  tym  gatunku  namalował portret biskupa Tomickiego. Portret  ten zaliczany jest do serii współczesnych portretów z klasztoru Dominikanów w Krakowie. Iluminacje Stanisława Samostrzelnika z Mogiły znajdziemy w modlitewnikach: „Modlitewnik Zygmunta I Starego” (1524), „Modlitewnik Królowej Bony” (1527), „Modlitewnik Krzysztofa Szydłowieckiego” (1527). Artysta dekorował także „Poczet gnieźnieńskich arcybiskupów”, „Żywoty biskupów krakowskich” Jana Długosza (1530 – 1535), „Ewangeliarz Piotra Tomickiego”. Przypisuje się mu także autorstwo fresków w klasztorze cystersów w Mogile. Ten najwybitniejszy przedstawiciel dojrzałego renesansu był świetnym portrecistą operującym już formami prostszymi w porównaniu do sztuki gotyku.

Najbardziej interesującą dziedziną malarstwa XVI w. były portrety. Powstawały wtedy liczne portrety królewskie, magnackie i mieszczańskie charakterystyczne dla epoki renesansu. Ważniejszym twórcą portretów w Polsce był Marcin Kober. W malarstwie ołtarzowym zaczęła zanikać sztuka gotycka pod wpływem manieryzmu niderlandzkiego. Zaczęto dekorować ściany i sufity drewnianych kościołów, na których malowano np. postacie grajków.

Kodeks Baltazara Behema – pochodzący z początku XVI wieku kartulariusz, zawierający przywileje i statuty miasta Krakowa oraz roty przysiąg i ustawy cechów krakowskich. Został zapisany gotycką majuskułą w jednej kolumnie w trzech językach: polskim, łacińskim i niemieckim z inicjatywy notariusza miejskiego Baltazara Behema. Tekst kodeksu obejmuje 372 kart formatu 32,7 na 24,3 cm  i udekorowany jest 27 barwnymi miniaturami niezidentyfikowanego artysty,  w większości ukazującymi dzień  powszedni rzemieślników i kupców Krakowa. W 1880 został wyposażony w oprawę z gładkiej skóry i srebrne okucia.

Stanisław Samostrzelnik
Kraków ok. 1480 – Mogiła pod Krakowem 1541

GRADUAŁ JANA OLBRACHTA  ilustrowany, rękopiśmienny trzytomowy kodeks muzyczny ufundowany w latach 1499-1500 przez króla Jana Olbrachta dla katedry wawelskiej. Graduał ukazał się w trzech tomach: De tempore, De sanctis i De Beata Virgine choć pierwotnie był planowany jako jedna całość. Data znajdująca się na oprawie tom pierwszego wskazuje, że dwie pierwsze części wykonano w latach 1499-1501. Natomiast napis fundacyjny tomu trzeciego zawiera datę 26 stycznia 1506 roku jako ukończenia tekstów. Został więc ukończony cztery lata po śmierci króla. Rękopis został spisany przez dwóch skrybów: Tomasza i Stanisława przy czym zapis nutowy kodeksu pochodzi od Tomasza. Dekoracje Graduału Olbrachta stanowią jedno ze szczytowych osiągnięć miniatorstwa krakowskiego z przełomu XV i XVI wieku.

Pontyfikał Erazma Ciołka

manuskrypt z lat około 1506–1518, bogato iluminowany (62 miniatury oraz liczne dekoracje marginesów i inicjałów) przez zespół krakowskich malarzy-miniaturzystów, m.in. Mistrza Kodeksu Behema, Mistrza Mszału Jasnogórskiego oraz Mistrza Ukrzyżowania. W liczącym 265 pergaminowych kart znajdują się opisy obrzędów liturgicznych, w tym intronizacja, koronacja króla i królowej, a ponadto modlitwy odprawiane przez biskupa. Skryptorem dzieła był prawdopodobnie Wacław Żydek, zaś zleceniodawcą Erazm Ciołek herbu Sulima – sekretarz króla Aleksandra Jagiellończyka. Cenny przykład polskiego malarstwa książkowego łączącego tradycję późnego gotyku, w zbiorach Biblioteki Czartoryskich w Krakowie.

Plan miasta-twierdzy został dostosowany do miejscowych warunków terenowych, które zadecydowały o nadaniu założeniu urbanistycznemu kształtu wieloboku nieumiarowego zwłaszcza, że w obręb obwarowań został włączony również pałac z przyległościami stanowiący jakby odrębne założenie urbanistyczne. Powstał układ ściśle sprężony: rezydencja-miasto.
Miasto ulokowano w nieregularnym pięcioboku, którego cztery rożnej długości ściany były ufortyfikowane, bok piąty zachodni był otwarty na prostokątny duży, również otoczony fortyfikacjami plac rezydencji.
Układ przestrzenny miasta został oparty na dwóch osiach. Główna oś wschód – zachód biegła od centrum pałacu do bastionu wschodniego i przecinała się z osią poprzeczną północ – południe wychodzącą na odpowiadające jej ściany fortyfikacji. Na przecięciu się tych osi założono Rynek Wielki o wymiarach 100 x 100 m zabudowany piętrowymi kamienicami z podcieniami. W północnej pierzei usytuowany został ratusz z wysoką wieżą stanowiącą znakomity akcent widokowy w przestrzeni rynku. Rynek Wielki nie miał charakteru handlowego, pomyślany został jako reprezentacyjny plac miejski.
Wzdłuż osi poprzecznej założono od północy Rynek Solny o charakterze handlowym, od południa Rynek Wodny jako swego rodzaju dzielnicę mieszkalną dla ważniejszych osobistości związanych z dworem Zamoyskich. Obydwa te rynki były czterokrotnie mniejsze od Rynku Wielkiego i miały wymiary 50×50 m. Szachownicowy układ bloków rynkowych jest tym charakterystyczny, że wszystkie ulice wzdłużne biegną w kierunku wschód – zachód, są więc skierowane na ośrodek rezydencjonalny.
Obszerny plac przed pałacem oddzielony od Rynku Wielkiego jednym rzędem bloków, od południowego-wschodu zamyka kolegiata, a jakby jej odbiciem od północnego wschodu jest potężny gmach Akademii. Świątynie innych wyznań, jak również kościół i klasztor Franciszkanów były lokowane we wschodniej części miasta.
Mimo niezwykle burzliwych dziejów miasta pierwotny układ przestrzenny i znaczna część zabudowy śródmieścia zostały zachowane stawiając Zamość wśród najlepszych czołowych przykładów urbanistyki europejskiej XVI wieku. Takim Zamość pozostał do dziś w ramach dawnych fortyfikacji bowiem w różnych okolicznościach i z różnych przyczyn miasto rozwijało się przestrzennie poza dawnym niewielkim ośrodkiem, do dzisiejszych rozmiarów. Nowy rozwój przestrzenny miasta zapoczątkowała Nowa Osada. Na początku bieżącego stulecia ad strony północnej powstał kompleks koszar a wkrótce potem niefortunnie ulokowana tuż pod miastem linia kolejowa.

Założenia urbanistyczne miasta miały realizować renesansową koncepcję miasta idealnego.

Plan miasta-twierdzy został dostosowany do miejscowych warunków terenowych, które zadecydowały o nadaniu założeniu urbanistycznemu kształtu wieloboku niemiarowego zwłaszcza, że w obręb obwarowań został włączony również pałac z przyległościami stanowiący jakby odrębne założenie urbanistyczne. Powstał układ ściśle sprężony: rezydencja-miasto.
Miasto ulokowano w nieregularnym pięcioboku, którego cztery rożnej długości ściany były ufortyfikowane, bok piąty zachodni był otwarty na prostokątny duży, również otoczony fortyfikacjami plac rezydencji.
Układ przestrzenny miasta został oparty na dwóch osiach. Główna oś wschód – zachód biegła od centrum pałacu do bastionu wschodniego i przecinała się z osią poprzeczną północ – południe wychodzącą na odpowiadające jej ściany fortyfikacji. Na przecięciu się tych osi założono Rynek Wielki o wymiarach 100 x 100 m zabudowany piętrowymi kamienicami z podcieniami. W północnej pierzei usytuowany został ratusz z wysoką wieżą stanowiącą znakomity akcent widokowy w przestrzeni rynku. Rynek Wielki nie miał charakteru handlowego, pomyślany został jako reprezentacyjny plac miejski.
Wzdłuż osi poprzecznej założono od północy Rynek Solny o charakterze handlowym, od południa Rynek Wodny jako swego rodzaju dzielnicę mieszkalną dla ważniejszych osobistości związanych z dworem Zamoyskich. Obydwa te rynki były czterokrotnie mniejsze od Rynku Wielkiego i miały wymiary 50×50 m. Szachownicowy układ bloków rynkowych jest tym charakterystyczny, że wszystkie ulice wzdłużne biegną w kierunku wschód – zachód, są więc skierowane na ośrodek rezydencjonalny.
Obszerny plac przed pałacem oddzielony od Rynku Wielkiego jednym rzędem bloków, od południowego-wschodu zamyka kolegiata, a jakby jej odbiciem od północnego wschodu jest potężny gmach Akademii. Świątynie innych wyznań, jak również kościół i klasztor Franciszkanów były lokowane we wschodniej części miasta.
Mimo niezwykle burzliwych dziejów miasta pierwotny układ przestrzenny i znaczna część zabudowy śródmieścia zostały zachowane stawiając Zamość wśród najlepszych czołowych przykładów urbanistyki europejskiej XVI wieku. Takim Zamość pozostał do dziś w ramach dawnych fortyfikacji bowiem w różnych okolicznościach i z różnych przyczyn miasto rozwijało się przestrzennie poza dawnym niewielkim ośrodkiem, do dzisiejszych rozmiarów. Nowy rozwój przestrzenny miasta zapoczątkowała Nowa Osada. Na początku bieżącego stulecia ad strony północnej powstał kompleks koszar a wkrótce potem niefortunnie ulokowana tuż pod miastem linia kolejowa.

            Pierwszym ważniejszym obcym twórcą sprowadzonym na Wawel był Franciszek Florentczyk, który rozpoczął zakrojoną na szeroką skalę przebudowę zamku oraz renesansową odbudowę grobowca króla Jana Olbrachta. Te dwie fundacje królewskie, których budowa rozpoczęła się z inicjatywy Zygmunta I, zaważyły decydująco o dalszych losach sztuki polskiej w postaci rozkwitającego renesansu. W latach 1502-07 Florentczyk wzniósł pałac królowej Elżbiety, pomyślany jako samodzielna budowla bez zewnętrznych krużganków. Drugim wielkim dziełem tego twórcy jest kaplica i nagrobek z płaskorzeźbioną postacią Jana Olbrachta w katedrze na Wawelu. Zastosował tu schemat przyściennego arkadowego pomnika nagrobnego, z pogłębioną niszą, zdwojonymi pilastrami oraz wydatnym łukiem zamykającym całość.

            Następcą Florentczyka, odpowiedzialnym za prace przy odbudowie zamku był Bartłomiej Berecci. Stworzył on dziedziniec, wznosząc ślepą ścianę południową oraz charakterystyczny wewnętrzny krużganek. Najważniejszym jednak osiągnięciem Berecciego na dworze królewskim była kaplica grobowa Zygmunta I, ukończona w 1533 r. Kaplica określana mianem „perły renesansu włoskiego na północ od Alp” pozostaje dziełem niezwykłym i oryginalnym, zarówno w sensie ideowym, jak i artystycznym. Dzieło to pełniło dwie podstawowe funkcje ideowe: sepulkralną i kultową, uderza bogactwo form plastycznych, zwłaszcza wnętrza, wypełnionego rzeźbą figuralną i ornamentalną, wykonaną w barwnych materiałach. W kaplicy zostało umieszczone kolejne dzieło Berecciego, nagrobek królewski (chociaż to kwestia sporna, czy to jego).

            Innym artystą odpowiedzialnym za odbudowę pałacu był Benedykt z Sandomierza. W latach 1521-29 wzniósł pałac wschodni, a także wykonał kilkadziesiąt portali i obramień okiennych zamku. Należał do nielicznych twórców tego czasu wiernych późnogotyckiej tradycji, na bazie których podejmował próby interpretacji tematów włoskich, co też widoczne jest w złożonych kompozycjach portalowych. Ściany wnętrz pałacu przysłonięte były oponami, nad nimi zaś znajdowały się ozdobne malowane fryzy wykonane przez Antoniego z Wrocławia oraz Hansa Durera. Np fryz „turniejowy” stanowił barwną ilustrację życia rycerstwa. Hans Durer wykonał także ok. 1530 r. w sypialni królowej popiersia męskie i żeńskie przedstawione w corona radiata lub w wieńcach laurowych.

            Zespół głów umieszczonych w kasetonach stropu Sali Poselskiej był autorstwa Sebastiana Tauerbacha z Wrocławia i jego współpracowników. Zbiór ten stanowi panoramiczną galerię typów społeczności polskiej, jest to także swoisty zbiorowy portret dworu królewskiego.

Można powiedzieć, iż architekturę renesansu cechowało uproszczenie konstrukcyjne. Całkowicie zrezygnowano wtedy z eksperymentów w budownictwie jeśli chodzi o strukturę budowli. Wszystkie elementy konstrukcyjne cechowała niezwykła prostota. Stosowano sklepienia kolebkowe, żaglaste, rzadko krzyżowe. W dekoracjach odwoływano się do porządków klasycznych. W XV wieku stosowano styl koryncki oraz kompozytowy, z liśćmi akantu. W XVI wieku natomiast starano się idealizować formy. Do dwóch klasycznych elementów – czyli kolumny i belkowania – dodano wówczas bazę, podzieloną na trzy części. Pomiędzy tymi elementami musiała istnieć idealna proporcja – wysokość belkowania miała się równać jednej czwartej wysokości kolumny, baza zaś – jednej trzeciej.

Cechy architektury renesansowej:

• sięganie do wzorów architektury antycznej,
• zachowanie idealnej proporcji budowli, monumentalność obiektu, perspektywa,
• zastosowanie nowej kolorystyki,
• budowla o zróżnicowanej podstawie, najczęściej na planie krzyża greckiego, kwadratu, wieloboku, koła, prostokąta, planu centralnego,
• zakończenie budowli zwieńczone kopułą podzieloną na kasetony,
• zastosowanie półkolistych form zdobniczych np. łuku pełnego koła,
• licznie stosowane arkady spełniające ideał harmonijnej i rytmicznej kompozycji przestrzennej,
• zastosowanie kolumn, filarów, krużganków,
• silne akcentowanie kierunków poziomych i kompozycji przestrzennych,
• duże, okrągłe, trójskrzydłowe okna,
• zanik sklepień ostrołukowych, na rzecz kolebkowych, zwierciadlanych, żagielkowych, bogato zdobionych malowidłami,
• najczęściej używanym materiałem budowlanym był : kamień, cegła i drewno,
• próby wkomponowanie budynków w otoczenie,
• rozwój architektury świeckiej np. powstawanie pałaców miejskich, jako rodzaj nowego typu budynku, ratuszy, zamków obronnych,
• nastąpił rozkwit urbanistyki. miasta powstawały w oparciu o regularny plan geometrycznym m.in. Ferrara, Siena, Florencja;

Zbudowany został najpewniej pod koniec XV w., a w 1529 r. trafił w ręce Adama Strasza herbu Ogończyk. Przebudował on dwór, obniżając go o jedną kondygnację, a do południowej części z owalną wieżą dobudował tej samej szerokości część północną. Prace ukończono w 1544 r., o czym informuje tablica nad wejściem do dworu, z herbem Ogończyk i napisem: „Gdi Pan Bóg Snami Wsytko Miecz Będziemy”.

PABIANICE kasztel, mały zameczek

Obronny dwór, zwany również zamkiem, wzniesiony został po roku 1565 z inicjatywy kanonika Stanisława Dąbrowskiego z przeznaczeniem na mieszkanie oraz urząd zarządców lustrujących należące do kapituły krakowskiej latyfundia. Jego budową kierował murator Wawrzyniec Lorek, być może Włoch, który za swoją pracę otrzymał uposażenie w wysokości 50 florenów i nieznaną dziś ilość towaru w naturze – przypuszczalnie zboża. Przy wykańczaniu wnętrz pomagali mu znani z umów miejscowi rzemieślnicy: twórca dekoracji wielkiej sieni malarz Melchior, stolarz Hanusz oraz kamieniarz Jerzy z Lutomierska. W roku 1571 gmach był gotowy do zamieszkania, wprawiając w zachwyt fundatorów starannością wykonania i elegancką formą, pomimo zaledwie prowincjonalnego rozmachu nawiązującą w dużej mierze do najznakomitszych krajowych wzorców: krakowskich sukiennic czy ratusza w Sandomierzu. Szybko też rozpoczęto starania dla zapewnienia mu wymaganej obronności – dwór otoczono drewnianym parkanem i systemem wypełnionych wodą rowów, powołano także 30-osobową straż zamkową.

Ruiny XVII wiecznego obronnego dworu szlacheckiego (w części wsi zwanej niegdyś Dąbrówką Szlachecką)Wieś Boguszewo stanowiąca dobra rycerskie. W źródłach historycznych wieś zwana: bona Boguschin (1293), Bogusch, Bagusch, Bogussewo (1495). Wzmiankowana po raz pierwszy w roku 1293 w przywileju dla pobliskiego Linowa. Wzmianka z roku 1391 informuje, że folwark jest własnością Zakonu i wchodzi w skład komturii radzyńskiej.

W Brochowie znajduje się zabytkowy, renesansowy, kościół parafialny pw. św. św. Rocha i Jana Chrzciciela zbudowany w latach 1551-1561 i 1596 z fundacji Jana Brochowskiego.

Twórcą kościoła był Jan Baptysta Wenecjanin. Jest on trójnawową bazyliką flankowaną trzema dużymi, cylindrycznymi wieżami.

Kościół zaprojektowany przez Jana z Wenecji, architekta biskupa Andrzeja Noskow­skiego, posiada przejrzysty i prosty układ. Przedłużeniem prostokątnej nawy jest prezbi­terium, prawie tej samej szerokości, zamknięte półkolistą absydą. Od strony północnej zaprojektowano niewielką zakrystię.Kaplice nie są dziełem Jana z Wenecji. Północną dobudował przed 1612 rokiem brokowski proboszcz, ]akub Odrzywołek Kapusta, a południową oraz kruchtę z zachodu wzniesiono w drugiej połowie XIX wieku. Kościół kilkakrotnie restaurowano, m.in. po zniszczeniach w okresie najazdów szwedzkich i po II wojnie światowej.

Pierwszy etap budowy zamku został zamknięty około 1386 i obejmował postawienie murów obwodowych z ośmioma basztami, wieżą bramną i drewnianym mostem. Kilkanaście lat później

(SZYMBARK)nastąpiło podwyższenie obwodu murów oraz nadbudowa baszt wraz z wieżą główną. Wzniesiono wtedy również północny fragment skrzydła wschodniego, a także kilka krótkich odcinków przymurnej zabudowy od strony północnej i południa. Na początku XV wieku drewniane dotąd domy mieszkalne zastąpiono ciągiem murowanych budynków umiejscowionych w zachodniej części dziedzińca. Warownia w ówczesnej formie stanowiła obszerne i wygodne reprezentacyjne założenie, walory obronne nie należały jednak do jej najsilniejszych punktów Wkrótce po zakończeniu działań wojennych ( woj. 13 letnia)gmach odbudowano, profilaktycznie podwyższono również jego ściany zewnętrzne oraz baszty. Kolejny konflikt polsko-krzyżacki okazał się dla zamku znacznie mniej okrutny. Po przybyciu pod jego ceglane mury pięciotysięcznej armii pod dowództwem Stanisława Kostki, miejscowy proboszcz Mikołaj Schoenborn niemal bez walki otworzył bramy. Ta sympatyczna chwila miała miejsce 1 stycznia 1520 roku.

Kolegiatę p. w. Zwiastowania NMP erygował bp Paweł Giżycki (05.02.1449). Jej budowniczym był zapewne Szymon, który kierował również pracami przy katedrze płockiej w 1443 r. Wzniósł on jednonawową świątynię ze znacznie niższym prezbiterium. Później dobudowano do nawy trzy kaplice: z fundacji burmistrza Jakuba Poddembka (1453), Mikołaja Węża z Dobrzankowa, wojewody mazowieckiego (ok. 1480) oraz bp. Piotra z Chodkowa. Bp E. Ciołek z pomocą mieszczan i dziekana kapituły ufundował dwie wieże na frontonie i kaplicę między nimi (1507). Największe zmiany w kościele zaszły w połowie XVI w. Jan Baptysta z Wenecji, który poprzednio pracował przy katedrze płockiej. Wenecjanin zbudował sklepienie zdobione freskami, kaplicę po prawej stronie prezbiterium (obecnie kaplica Najświętszego Sakramentu ), w której umieszczono grobowiec bp. A . Noskowskiego, oraz zakrystię i kapitularz.

W 1587 roku rozpoczęto prace przy wznoszeniu Kolegiaty pw. Zmartwychwstania Pańskiego i św. Tomasza Ap. – największego dzieła Bernarda Moranda. Usytuowana została na południowy-zachód od Rynku Wielkiego. Kościół jest orientowany, złożony z pięcioprzęsłowego korpusu nawowego, opartego na planie kwadratu i skromnego, wielobocznie zamkniętego prezbiterium, z kaplicami po obu stronach (z których północna zamieniona na zakrystię, ze skarbcem na piętrze). Świątynia jest bazyliką trójnawową opasaną rzędem niższych kaplic. Nawę główną oddzielają od naw bocznych smukłe, korynckie filary arkadowe zwieńczone bogato rzeźbionym belkowaniem. Kolebkowe sklepienia rozpięte nad prezbiterium (projektu Moranda, który zmarł około 1600 roku, przed ukończeniem budowy) i nawami (z lat 1618 – 30) są bogato dekorowane sztukateriami o motywach geometrycznych, figuralnych i roślinnych. 

Nagrobek wykonany został z białego pińczowskiego kamienia, czerwonego marmuru węgierskiego i alabastru. Jest to nagrobek w typie trójdzielnym z zupełnym zaprzeczeniem idei klasycyzmu Jego kompozycja jest trójosiowa, oparta na zredukowanym schemacie łuku triumfalnego z wysokim cokołem i dekoracyjnym zwieńczeniem.

Zasadnicze podziały nagrobka wyznacza jego podstawa, wysoki, dwukondygnacyjny cokół o wybrzuszonej na kształt sarkofagu kondygnacji górnej. Kolumny natomiast rozgraniczają zasadnicze części pomnika. Podział, który istnieje między nimi dzieli się na trzy płytkie wnęki o archiwoltach wspartych na filarach co powtarza właśnie schemat łuku triumfalnego. Arkada środkowa, szeroka i wysoka, przeciągnięta gzymsem, dzieli się na dwie części: dolną wypełnia całkowicie płyta prostokątna z wypukło-rzeźbioną figurą króla, górna w kształcie lunety, przeznaczona na umieszczenie tablicy z napisem, podtrzymywanej przez aniołki. W bocznych wnękach ustawiono posagi z białego kamienia pińczowskiego, personifikujące cnoty zmarłego, Roztropność i Męstwo. Postaci nie mieszczą się w niszach, stoją w lekkim kontrapoście, ubrane w antykizowane szaty prezentują w dłoniach swoje atrybuty: węża i gołębia oraz kolumnę i lwa.

Środkowa, górna część wyróżnia się swoimi rozmiarami i dominantą jaką jest tympanon wypełniony kartuszami herbowymi: herby Polski, Litwy i Sforzów z inicjałami Anny Jagiellonki.

Bogata i zróżnicowana, w znacznej mierze wyrażająca treści symboliczne, dekoracja nagrobka, jest podporządkowana jego architekturze, lecz jednocześnie ją przesłania. Tworzą ja przede wszystkim zwijane, wsparte na lwich łapach kartusze nałożone na postumenty cokołu, z których dwa z herbem Batorych Wilcze Zęby, stanowią korzenie kolumn. Środkowy wypełnia alegoryczna scena przejęta z medalu sławiącego króla za odzyskanie Inflant w 1582 roku. Postumenty dolnej części cokołu zdobią maski lwów po obu stronach, pośrodku czaszka z piszczelami. Te elementy ułożone po trzy stanowią osiowość pomnika.

Zakończeniu szczytu odpowiadały nie istniejące już figurki aniołów ustawione na nasadnikach na osiach kolumn, a kompozycję tę dopełniają wmurowane w ścianę za tympanonem bogate panoplia i smukłe dwuuszne amfory płomieniste, wieńczące postumenty bocznych spływów.

Oprócz tych zasadniczych akcentów, całą niemal powierzchnię nagrobka zdobi drobna ornamentacja, która rozbija płaszczyzny, a barwnością przypomina dzieło malarskie (kartusze, przeznaczone na napisy, marmurowe wstawki, rzędy płaskich listków podpierających niejako gzymsy, kobiece główki, maszkaron nad tablicą i rozetki).

Figura Batorego

Stanowiąca główny akcent nagrobka, marmurowa płyta z wypukło-rzeźbioną figurą zmarłego władcy została umieszczona w części centralnej. Uderza daleka od naturalizmu, wystudiowaną pozą postaci i traktowaniem płaszczyznowo – linearnym i zarazem precyzyjnym odkuciem szczegółów. Takie płaszczyznowe ujęcie było wynikiem odejścia i zaniku nagrobka tumbowego, wolnostojącego i związanie pomnika grobowego z murami wnętrza kaplicy.

Król spoczywa na wznak, lecz z torsem wspartym na prawej ręce, głowę ma uniesiona, a nogi skrzyżowane. Przedstawiony w bogatej, pełnej zbroi, ma ornamentowany pancerz, krótka wzorzysta spódnica kaftana. W królewskim płaszczu w lewej ręce trzyma jabłko, w prawej berło. Uroczystego stroju dopełnia korona, łańcuch i szarfa na piersiach. Te atrybuty jak i strój króla zostały ściśle podporządkowane kompozycyjnym zasadom ożywionego i nienaturalnego układu figury. Stalowy napierśnik wygina się pod ciężarem ciała, płaszcz tworzy pod łokciem muszlowate wygięcie, równoważąc wraz z księga wystające stopy po przeciwnej stronie.

Twarz zmarłego o wysokim czole i niewielkim nosie, a także wysoko podniesionych łukach brwiowych i długich wąsach jest zgodna z portretami Stefana Batorego. Ręce też wskazują na trafną obserwację modela. Modelunek głowy i rąk przejawia się w linearno-płaszczyznowym traktowaniu o charakterystycznej stylizacji, który cechuje całą kompozycje nagrobka. Włosy złożone są jakby z drobnych łusek, okalają twarz, a łuki brwi przerywają drobne nacięcia, które bardziej markują niż odtwarzają włosy. Jeszcze bardziej graficzne są zmarszczki, które przypominają miedzioryty, przekreślają one falistymi kreskami czoło i powieki zamkniętych oczu. Batory ukazany jest jako wódz.

Nagrobek Jana Olbrachta. Składa się z tumby i architektonicznego obramienia. Tumbę o cechach gotyckich wykonał Stanisław Stwosz lub Jorg Huber z Passawy. Sama tumba jest jeszcze późnogotycka, ma formę skrzyni wykonanej z czerwonego marmuru. Spoczywająca na niej pulpitowa płyta z wizerunkiem zmarłego w zbroi i płaszczu koronacyjnym wykazuje wpływ sztuki Wita Stwosza.Obramienie w formie łuku triumfalnego wykonał w latach 1502-1505 Franciszek Florentczyk. Obramienie nagrobka stanowi jedno z pierwszych świadectw renesansu w Polsce i zapoczątkowuje nową epokę w polskiej sztuce sepulkralnej. Pomnik Jana Olbrachta nawiązuje do florenckiego typu arkadowych nagrobków przyściennych, których przykładem jest pomnik Leonarda Bruniego, wzniesiony przez Bernarda Rosselina w kościele Sta Croce po 1444 r. Jednakże w porównaniu z pierwowzorem nagrobek Olbrachta ma inne proporcje wynikające ze znacznej głębokości wnęki oraz parzyste pilastry po bokach.

Bartolomeo Berecci – Kaplica Zygmuntowska

Kaplicę wzniesiono na planie kwadratu. Przykrywa ją charakterystyczna kopuła, w latach 1591-1592 z zewnątrz bajecznie ozłocona. Złocenie, tak odróżniające ją od reszty katedry, dodano z inicjatywy Anny Jagiellonki. Odgradzająca kaplicę od ambitu brązowa krata wyszła z norymberskiego warsztatu Hansa Vischera na początku lat 30. XVI w. Na kracie umieszczono herby Polski, Litwy i rodowy emblemat Sforzów. Warto zwrócić uwagę na wiszące nad wejściem XVI-wieczne portrety: w środku Zygmunta Starego (kopia oryginału z 1547 r.), a po bokach Anny Jagiellonki w stroju koronacyjnym i wdowim.

Architektura

Jest to pierwsza w pełni renesansowa budowla w Polsce o bogatym programie ideowym. Kaplica na planie centralnym zamknięta kopułą wspartą na bębnie z latarnią. Prosta kompozycja z zewnątrz kaplicy, określona została jako zespół czterech brył geometrycznych, spiętrzonych w trzech kondygnacjach: przyziemia w formie sześcianu stanowiącego korpus, 2 cześć tworzą- ośmioboczny, regularny graniastosłup bębna, przepruty kolistymi oknami oraz wydłużona kopuła, ostatnia cześć – walcowata latarnia z dekoracyjnym zwieńczeniem. W wspomnianych kondygnacjach występują pilastry w tzw. porządku spiętrzonym, który jest typowym antycznym motywem rzymskim i występuje np. w Koloseum.

Korpus

Elewacja południowa korpusu, w przyziemiu łamany cokół z trzema prostokątnymi polami, w 2 polu znajduje się tablica z inskrypcją. Cokół łamie się odpowiednio w miejscach znajdujących się nad nim pilastrów. Powyżej wyróżniamy 3 ośe dzielone kanelowanymi toskańskimi pilastrami. Przestrzeń między nimi wypełniają 3 geometryczne pola, ustawione wertykalnie i oddzielone od siebie horyzontalnymi pasami. Pola występują w kolejności rąb, prostokąt z zdobieniem uszatym oraz ponownie rąb. W środkowej osi (tak jak w cokole) wspomniany prostokąt posiada inskrypcję, a nad nim zamiast rąbu widzimy 8-kątny kartusz herbowy wpisany w koło. Pole tarczy] wypełnia ukoronowany orzeł z wstęgą (orzeł Zygmunta starego). Na pilastrach wspiera się belkowanie. Fryz ciągły wypełniony maksymą „NON NOBIS DOMINE NON NOBIS SED NOMINI TUO (nie nam, Panie, nie nam, ale imieniu twemu). Całość od tamburu oddziela jajownik , pas kroksztynu oraz gzyms koronujący z szczytu którego zwisa ciąg niewielkich złotych kończyn.

Bęben

Bęben z zewnątrz na planie ośmioboku, wewnątrz przechodzi w plan okrągły. W każdej z ośmiu ścian znajduje się kwaterowany oculus, rozszerzający się na zewnątrz. Ścianki rozszerzeń bogato rzeźbione. Widać na nich zamknięte w koła : panoplia, ptasie łby, wizerunki słońc oraz stylizowane kwiaty. Całe przeźrocze oplata ornament sznurowy. Narożniki tamburu przyozdobione kanelowanymi pilastrami o jońskich kapitelach. Żagielki między pilastrami a oculusem wypełniają przeróżne motywy (główki aniołków między skrzydełkami, wici liści akantu, kwiaty, maszkarony. Dalej widzimy wsparte o pilastry belkowanie z ciągłym perełkowaniem pod gzymsem.

Kopuła

Kopuła pokryta złotą blachą z wzorem rybiej łuski. Na środku południowego spadu kopuły przymocowany jest ciemny orzeł z koroną. Na szczycie kopuły znajduje się walcowata latarnia z ośmioma wąskimi przeźroczami. Obramienia okienne w formie arkad. Przestrzeń między oknami, zdobiona jest przez pilastry kompozytowe o rzeźbionych trzonach z motywem plecionej w warkocz wstęgi. Następnie, belkowanie bez dekoracji. Całą latarnie przykrywa korona, podkreśla ona funkcje kaplicy. Zwieńczeniem całego dzieła jest pół klęczący na kuli anioł, trzymający koronę królewską z której wyłania się krzyż łaciński (symbolizuje to suwerenną władze daną od samego boga).

Wśród istniejących kaplic włoskich brak jest analogii. Istnieje natomiast rysunek Leonarda da Vinci, który mógł stanowić inspiracje dla rozwiązań zewnętrznych kaplicy.

Dekoracja wnętrza

Jako dzieło architektury renesansowej, kaplica powstała przez pokrycie masy muru, tworzącej właściwą konstrukcję, dwustronną okładziną w postaci podziałów, stanowiących pozorny, ramowy szkielet konstrukcyjny, oparty na zasadzie antycznych porządków.

Relatywnie ubogie zdobienia elewacji rekompensują szczególnie bogate opracowanie wnętrza w konwencji Horror vacui. Jako kaplica na pół prywatna została oddzielona od katedry dekoracyjną kratą. Ściany korpusu z powodu występujących wewnątrz nisz tworzą w rzucie plan krzyża greckiego. Na zachodniej ścianie znajduje się nagrobek Zygmunta II Augusta a ponad nim jego ojca Zygmunta I starego (zleceniodawca kaplicy), na południowej ścianie umieszczono nagrobek córki Zygmunta Anny, wschodnią ścianę zajmuje ołtarz Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny. Wszystkie ściany oplata łamany cokół z polami wypełnionymi arabeską (przeplecioną mitycznymi stworami i maszkaronami) oraz herbami.

Nad cokołem, podziały ścian kopiują motyw 3 przelotowego łuku triumfalnego, z 2 bocznymi przęsłami węższymi i środkowym przęsłem szerszym. Węższe stanowią aedicule nakryte konchą z rzeźbami św. : Piotra, Pawła, Wacława, Floriana, Jana Chrzciciela oraz uważaną za najlepszą w Polsce wolnostojącą renesansową rzeźbę św. Zygmunta. Nad niszami znajdują się tonda z przedstawieniami 4 ewangelistów (Mateusz, Marek, Łukasz, Jan) oraz królów Dawida i Salomona. Salomonowi nadano rysy twarzy Zygmunta I, Dawidowi nadano twarz ministra Seweryna Bonera, zarządcy dóbr królewskich sprawującego pieczę nad budową kaplicy.

Szersze przęsła zamknięte łukiem pełnym z Archiwoltą (wszystkie łuki w wewnątrz dekorowane i profilowane). Wypełnione na nagrobkiem bądź ołtarzem. Rzeźby w niszach , tonda, nagrobki oraz ołtarz zrobione są z czerwonego marmuru węgierskiego a architektoniczne obramienia z białego alabastru, ta kolorystyka ma nawiązywać do barw godła Polskiego.

Przęsła szersze oddzielone są parami kompozytowych pilastrów. Trzony pilastrów wspierających łuk, dekorowane zwisem, podwieszonym o maszkarony. Trzony pilastrów wspierających belkowanie ozdobione ornamentem kandelabrowym z maszkaronami na kapitelach, wyjątek stanowi przęsło z nagrobkami Zygmunta I i II, w całości po gzyms koronujący zrobione z czerwonego marmuru, flankujące nagrobki pilastry udekorowane na trzonach, wertykalnie 5-cioma głowami putt, przestrzenie między głowami wypełniają owoce. Pachy łuków z głowami aniołów . Pilastry wspierają łamiące się nad nimi belkowanie. W fryzie ciągłym na wszystkich ścianach wykuto maksymę oraz fragment psalmu

Powyżej widzimy perełkowanie oraz łammy gzyms koronujący. Na którym wspierają się dwa wpisane w siebie łuki , mniejszy opiera się o pilastry flankujące szersze przęsło (wspomnianego łuku triumfalnego) a większy opiera się o skrajne pilastry ściany. Mniejszy podzielony jest na 3 części pionowymi pasami. Wszystkie przestrzenie obu łuków wypełnione dekoracją rzeźbiarską, przedstawiające nagie ciała trytonów w fikuśnych scenach (widzimy więc we wnętrzu zestawienie symboli kościelnych oraz pogańskich, symbolizuje to życie zmarłego na które składają się dobre i złe uczynki, oraz jego drogę do zbawienia). Na tej wysokości w narożach występują pendentywy które przekształcają plan obiektu na kolisty. Gładkie pola pendentyw dekorują zawieszone medaliony z godłami, na zmianę Polski oraz Litwy, symbolizuje to jedną władze nad dwoma narodami. Kolisty plan w wnętrzu przyjmuje też tambur.

W bębnie występuje 8 okrągłych otworów okiennych (3 od północy zamurowane w XVIII w.). Między oknami występują pilastry, wszystkie powierzchnie bogato dekorowane. Kopuła sferyczna zdobiona 5-cioma wzwyż na 16-cie wszerz rządów, kasetonów z motywem rozet, kasetony maleją wraz z zbliżaniem się do latarni (80 różnych kasetonów). Rzędy oddzielają poziome i pionowe dekoracyjne pasy, na skrzyżowaniach dekorowane kołami. Kopuła symbolizuje niebo i baldachim rozpięty nad grobem i ołtarzem. Być może jest to nawiązanie do tradycyjnych na Wawelu baldachimowych nagrobków królewskich. Zwieńczeniem kopuły jest wpuszczająca do środka światło latarnia, na której podniebieniu znajduje się podpis autora kaplicy „BARTHOLOMEO FLORENTINO OPIFICE”.

Bernardino Zanobi de Gianotis i Giovanni Cini. Ci dwaj artyści, z których pierwszy był architektem oraz rzeźbiarzem-figuralistą, a drugi ornamentalistą, założyli po śmierci Berecciego spółkę rzeźbiarską. Wykonywała ona najważniejsze zlecenia królewskie i biskupie w Krakowie, Płocku i Wilnie. Bernardino de Gianotis wyspecjalizował się w tworzeniu płaskich płyt figuralnych. Przypisuje mu się także autorstwo płyty nagrobnej Stanisława Lasockiego (zm. 1535) oraz słynnego nagrobka Krzysztofa Szydłowieckiego w Opatowie – również pulpitowego z płaską płytą nagrobną (1532-1536). Gianotis nie osiągnął jednak tak wysokiego pułapu rzeźby sepulkralnej, na jaki wzbił się jego mistrz Bartolomeo Berecci. Ów włoski architekt i rzeźbiarz tworząc nagrobek Zygmunta I Starego (1529-1531) sięgnął po modne na południu wzory pozy sansovinowskiej, wedle których postać zmarłego przedstawiona była jakby w półśnie, wspierała się na łokciu, a zgiętą w kolanie lewą nogę miała założoną na prawą. Nowa forma pozwoliła nadać figurom niespotykaną dotychczas plastyczność. Znakomita większość nagrobków Gianotisa wykorzystuje jednak tradycyjny schemat.

Na dwór Jagiellonów pierwsze idee renesansu przeniknęły pod koniec XV wieku. Już w 1470 r. osiedlił się w Krakowie włoski humanista Kallimach (Filippo Buonacorsi), który przebywał na królewskim dworze jako nauczyciel syna Kazimierza Jagiellończyka, Jana Olbrachta. Propagatorami humanizmu byli także polscy dyplomaci, którzy zetknęli się z nowymi prądami na europejskich dworach oraz młodzież studiująca na uniwersytetach w Italii. Zygmunt I w latach 1498 – 1501 przebywał na węgierskim dworze swojego brata Władysława Jagiellończyka, gdzie poznał nowe idee. Po objęciu tronu w Polsce (1506) Zygmunt I sprowadził z Włoch artystów. Wpływy włoskie stały się jeszcze bardziej widoczne po ślubie Zygmunta z Boną. Początkowo tradycje średniowiecza i nowe prądy współistniały ze sobą przenikając się nawzajem. Mecenat – przede wszystkim dworu oraz naśladujących króla magnatów, dostojników kościelnych i bogatych mieszczan, a także rozkwit państwa – to czynniki sprzyjające rozwojowi nauki i sztuki.

W architekturze polskiej renesans dzieli się na trzy okresy:

• okres I – 1500 – 1550, nazywany także włoskim; powstające obiekty są zazwyczaj dziełem włoskich artystów pochodzących przede wszystkim z Florencji
• okres II – 1550 – 1600, czas upowszechnienia stylu, początki manieryzmu i uleganie wpływom niderlandzkim
• okres III – 1600 – 1650, manieryzm, pojawienie się elementów baroku

Po koronacji Zygmunta Starego pracami kierował Franciszek Florentczyk, włoski rzeźbiarz i architekt, który już w latach 1502 – 1505 zaprojektował przyścienną, arkadową niszę nagrobną Jana I Olbrachta w katedrze wawelskiej, w której zastosował łuk triumfalny zamiast popularnego w gotyku baldachimu. Po śmierci Florentczyka (1516 r.) budową zamku kierowali: Bartolomeo Berrecci i Benedykt z Sandomierza. Ok. 1516 r. ukończono budowę skrzydła północnego a w 1536 r. wewnętrzny dziedziniec. W trzech skrzydłach zamku rozmieszczono sale i komnaty poprzedzone od strony dziedzińca trójpoziomowym krużgankiem, czwarte skrzydło, zamykające dziedziniec od południa, nie posiada części mieszkalnej. Jest to ściana kurtynowa z traktem komunikacyjnym. W dwóch dolnych poziomach zamku mieszczą się pomieszczenia gospodarcze (parter) i komnaty mieszkalne zaprojektowane w układzie amfiladowym. Poprzedzające je krużganki wzorowane są na budowlach florenckich z arkadami opartymi na głowicach kolumn. Na trzecim poziomie mieszczą się pomieszczenia reprezentacyjne. Znaczną wysokość pomieszczeń odzwierciedla poziom krużganków o bardzo smukłych kolumnach.

Kamienice Przybyłów reprezentują oryginalną architekturę renesansową. Pochodzą z XVII wieku. Są jednopiętrowe, mają podcienia wsparte na trzech arkadach, piętra o trzech oknach, z których jedno jest fantazyjnie odsunięte na bok. W dekoracji uderza przepych i jednocześnie ludowo naiwna interpretacja tematów i wzorów klasycznych. Kamienice zostały zbudowane przez bogatych mieszczan: Krzysztofa i Mikołaja Przybyłów. Obaj na fasadach umieścili duże wizerunki swych patronów, od których obiekty przyjęły nazwy.

Dwie najbardziej okazałe kamienice w Rynku pochodzą z początku XVII wieku i wystawione zostały przez braci-Mikołaja i Krzysztofa Przybyłów. Bogato zdobione fasady kamienic stanowią źródło informacji o mentalności i gustach ówczesnych zamożnych kupców. Wśród dekoracji przedstawiających postacie biblijne oraz świętych, a także motywy roślinne i zwierzęce, rozmiarami wyróżniają się przedstawienia patronów fundatorów domów – św.Mikołaja biskupa oraz św.Krzysztofa.

Kamienice Mikołaja i Krzysztofa Przybyłów, bogatych mieszczan kazimierskich, usytuowane na rynku w Kazimierzu Dolnym należą do najciekawszych i najbardziej oryginalnych zabytków późnego rodzimego renesansu polskiego (renesans lubelski). Ukończone w 1615 roku, stanowią na pozór jedną budowlę, co podkreślają wspólne podcienia i gzymsy w górnej części. Szybko można się jednak zorientować, że są to dwie trójosiowe budowle różniące się zarówno dekoracją ścian jak i wieńczących attyk. O ich niezwykłości decydują dekoracje elewacji, wykonane w zaprawie, o niezwykle bogatej treści i zdobnictwie, nawiązujące do kamienic lubelskich i zamojskich. Ludowe w wymowie, ale pełne szczerości i fantazji sztukaterie przywołują motywy świętych patronów (Mikołaja i Krzysztofa), postacie biblijne i alegoryczne, sceny religijne, fantastyczne zwierzęta. Swobodna kompozycja, różnorodność skali, naiwnie przekształcone motywy włoskie i niderlandzkie tworzą doskonały przykład horror vacui (leku przed pustką) i są wyrazem zarówno bogactwa fundatorów, jak i typowego dla tego czasu rozwoju stylowego. Trudny do jednoznacznej interpretacji program ikonograficzny łączy w sobie prowincjonalny humanizm z ideami kontrreformacyjnymi.

Kamienice Przybyłów to dwie najbardziej okazałe kamienice na Rynku w Kazimierzu Dolnym, pochodzące z początku XVII wystawione zostały przez braci – Mikołaja i Krzysztofa Przybyłów. Bogato zdobione fasady kamienic stanowią źródło informacji o mentalności i gustach ówczesnych zamożnych kupców. Wśród dekoracji przedstawiających postacie biblijne oraz świętych, a także motywy roślinne i zwierzęce, rozmiarami wyróżniają się przedstawienia patronów fundatorów domów – świętego Mikołaja biskupa oraz świętego Krzysztofa.

Mecenat – przede wszystkim dworu oraz naśladujących króla magnatów, dostojników kościelnych i bogatych mieszczan, a także rozkwit państwa – to czynniki sprzyjające rozwojowi nauki i sztuki.

W architekturze polskiej renesans dzieli się na trzy okresy:

• okres I – 1500 – 1550, nazywany także włoskim; powstające obiekty są zazwyczaj dziełem włoskich artystów pochodzących przede wszystkim z Florencji
• okres II – 1550 – 1600, czas upowszechnienia stylu, początki manieryzmu i uleganie wpływom niderlandzkim
• okres III – 1600 – 1650, manieryzm, pojawienie się elementów baroku

W architekturze renesansu najbardziej charakterystyczny stał się typ rezydencji z alkierzowymi wieżami na narożach. Ratusze drugiej połowy XVI wieku łączyły gładką płaszczyznę muru z attyką i wieżą, a masywną bryłę z tradycyjną strzelistością. Założony u schyłku XVI wieku Zamość zyskał regularny renesansowy plan osiowy i fortyfikacje bastionowe typu włoskiego oraz jednolitą zabudowę. Tego rodzaju „ miasta idealne”, o układzie symetrycznym, opartym na dwóch skrzyżowanych osiach, zakładano w różnych częściach kraju. Budowano wąskie, szeroko frontowe, niekiedy podcieniowe kamieniczki, ozdobione płaskorzeźbami, rustyką i attykami, które były szczególnie charakterystyczną formą dla polskiego renesansu. Attyka byłą to dekoracyjna ścianka wieńcząca poziomo budowlę i często przysłaniająca dach, w Polsce została rozbudowana do bardzo okazałych i ozdobnych form. Loggie arkadowe są obok attyki drugim charakterystycznym elementem architektonicznym, który rozpowszechnił się w Polsce. Krużganki wkraczają do pałacu, okazalszych kamienic dziedzińcowych w mieście oraz do budownictwa zamkowego. Architektura kościelna wyrażała się przeważnie w małych formach, zwłaszcza w niezliczonych kaplicach, głównie grobowych, które wznoszono w celu utrwalenia pamięci i sławy rodowej. Budowle te, o założeniu centralnym z kopułą i bogatą na ogół dekoracją rzeźbiarską wraz z bryłą starszego często gotyckiego kościoła, składały się na swoistą, polską w wyrazie całość. W pierwszej połowie XVII wieku ukształtowały się regionalne odmiany późnorenesansowej architektury sakralnej, o manierystycznych elementach architektonicznych i dekoracyjnych: gotycka bryła, półkoliście zamknięte prezbiterium, wysokie ozdobne szczyty, sklepienia kolebkowe z bogatą geometryczną dekoracją stuikową.

Najwybitniejsze dzieła polskiego renesansu to budowle, słabiej rozwijała się rzeźba, najsłabiej malarstwo. Krużgankowy dziedziniec Wawelu oraz kaplica Zygmuntowska stały się wzorcami, które naśladowane będą w ciągu całego odrodzenia. Przekształcane najczęściej z gotyckich rezydencji wzorowały się na krakowskim pierwowzorze.

Przykłady architektury renesansowej:

Arkadowy dziedziniec Zamku Wawelskiego w Krakowie zbudowany w latach 1502 – 1536 (Franciszek Florentczyk, po śmierci Florentczyka (1516 r.) budową zamku kierowali: Bartolomeo Berrecci i Benedykt z Sandomierza.

wielkim dziełem Franciszka Florentczyka jest kaplica i nagrobek z płaskorzeźbioną postacią Jana Olbrachta w katedrze na Wawelu. Zastosował tu schemat przyściennego arkadowego pomnika nagrobnego, z pogłębioną niszą, zdwojonymi pilastrami oraz wydatnym łukiem zamykającym całość.

Bartłomiej Berecci. Stworzył  dziedziniec, wznosząc ślepą ścianę południową oraz charakterystyczny wewnętrzny krużganek. Najważniejszym jednak osiągnięciem Berecciego na dworze królewskim była kaplica grobowa Zygmunta I, ukończona w 1533 r., nagrobek króla Zygmunta I Starego

Innym artystą był Benedykt z Sandomierza. W latach 1521-29 wzniósł pałac wschodni, a także wykonał kilkadziesiąt portali i obramień okiennych zamku. Ściany wnętrz pałacu miały ozdobne malowane fryzy wykonane przez Antoniego z Wrocławia oraz Hansa Durera. Np fryz „turniejowy” stanowił barwną ilustrację życia rycerstwa. Hans Durer wykonał w sypialni królowej popiersia męskie i żeńskie. Sebastian Tauerbach z Wrocławia  wykonał głowy w kasetonach stropu Sali Poselskiej.

– Kaplica Zygmuntowska na Wawelu (B. Berrecci)
– Układ architektoniczny i kamieniczki mieszczańskie w Zamościu (Bernardo  Morando dla hetmana Zamoyskiego),
– Kamieniczki mieszczańskie w Kazimierzu Dolnym  
– Zamki w Ogrodzieńcu (woj. śląskie), w Pieskowej Skale (woj. małopolskie), w Brzegu (woj. opolskie),
– Zamek Leszczyńskich w Baranowie Sandomierskim- woj. podkarpackie (późnorenesansowy- manierystyczny).
– Brama Wyżynna, Dwór Artusa,  Zbrojownia w Gdańsku (woj. pomorskie),
– Wiele obiektów przebudowano z gotyckich, dodając renesansowe attyki i inne detale (np. krakowskie Sukiennice); ratusze: Poznań (attyka, trzykondygnacyjna loggia), Tarnów (woj. małopolskie),Chełmno (woj. kujawsko- pomorskie), Sandomierz (woj. świętokrzyskie)

Okres III

Pożar na Wawelu w 1595 i przeniesienie stolicy do Warszawy (1596 r.) zahamowały rozwój budownictwa w Krakowie. Zastój przeżywa także Gdańsk. Oprócz Polski centralnej rolę wiodącą przyjmuje Lwów. Na sztukę wpływa złożona sytuacja społeczna: znaczny wzrost potęgi magnatów przy jednoczesnych upadku stanu mieszczańskiego, wzrost nietolerancji religijnej i dominująca rola jezuitów. W architekturze dominuje manieryzm, wzory niderlandzkie i pojawiają się elementy wczesnego baroku wprowadzane przez zakon jezuitów. Bogactwo motywów dekoracyjnych nakłada się na częste braki w harmonii kompozycji oraz proporcji bryły.
Rzeźba oderwała się od tła i stanowiła coraz częściej samodzielną kreację wolno stojącą. Tworzono popiersia portretowe, posągi konne, akty i przyścienne nagrobki niszowe. Płaskorzeźby pełniły rolę dekoracyjną  i ornamentalną.  W rzeźbie nagrobkowej często przedstawiano postać zmarłego w dynamicznym ujęciu, później pojawił się nagrobek podwójny o układzie piętrowym (zastosowany po raz pierwszy w kaplicy Zygmuntowskiej).

Rzeźbiarze

Jan Michałowicz z Urzędowa  (nagrobki biskupów M.Zebrzydowskiego i F. Padniewskiego na Wawelu, B. Izdbieńskiego w Poznaniu, nagrobek Urszuli Leżeńskiej kościół w Brzezinach, nagrobek braci Wolskich),

Benedykt z Sandomierza (portale wawelskie).

Bartolomeo Berrecci (nagrobek Zygmunta I Starego)

Hieronim  Canavesi (nagrobek Górków katedra w Poznaniu,  bpa Adama Konarskiego w kaplicy Św. Trójcy)

Giovanni Maria Padovano (  cztery medale królewskie Zygmunta I Starego, Bony Sforzy, Zygmunta Augusta i królewny Izabelli (Museo Estense Modena), nagrobek abp. Andrzeja Krzyckiego w katedrze w Gnieźnie, nagrobek abp, Piotra Gamrata  cyborium w kościele Mariackim w Krakowie, nagrobek Jana Kamienieckiego w kościele franciszkanów w Krośnie, nagrobek Tarnowskich, hetmana Jana i jego syna Jana Krzysztofa w kolegiacie w Tarnowie. Jest to największy nagrobek renesansowy w Polsce, którego monumentalna architektura w stylu doryckim w formie trójdzielnego portalu oparta jest na rozwiązaniu Sebastiana Serlio.  Wykonany z piaskowca, z marmurowymi rzeźbami wyobrażającymi obu zmarłych jako rycerzy w zbrojach, spoczywających w pozach tzw. sansowinowskich.

Bernardino Zanobi de Gianotis (nagrobek książąt mazowieckich, archikatedra św. Jana Chrzciciela wWarszawie) Bernardino Zanobi de Gianotis i Giovanni Cini z warsztatu Bartolomeo Berecciego. Ci dwaj artyści, z których pierwszy był architektem oraz rzeźbiarzem-figuralistą, a drugi ornamentalistą, założyli po śmierci Berecciego spółkę rzeźbiarską. Wykonywała ona najważniejsze zlecenia królewskie i biskupie w Krakowie, Płocku i Wilnie. Bernardino de Gianotis wyspecjalizował się w tworzeniu płaskich płyt figuralnych.     Przypisuje mu się także autorstwo płyty nagrobnej Stanisława Lasockiego oraz słynnego nagrobka Krzysztofa Szydłowieckiego w Opatowie,

Santi Gucci  NAGROBKI:  Stefana Batorego, Andrzeja i Barbary Firlejów w Janowcu, Zygmunta Augusta, Anny Jagiellonki, Kryskich w Drobinie, Hieronima Ossolińskiego w Krakowie 

do Polski przybył  w II poł XVIw nadworny artysta  Zygmunta Augusta, Stefana Batorego, Henryka Walezego, Zygmunt August – zamek w Niepołomicach., Stefan Batory – zamek w Łobzowie., Rodzina Firlejów zamek w Janowcu i wykonał nagrobek w miejscowym kościele.

bkp Piotr Myszkowski rezydencja Mirów w Książu Wielkim i prawdopodobnie także kaplicę Myszkowskich przy kościele dominikanów w Krakowie.

zaprojektował zamek Leszczyńskich w Baranowie Sandomierskim.

Malarstwo.

Tematyka dzieł: starożytna, biblijna i świecka, zastosowanie perspektywy, rozpowszechnienie fresków, malarstwo portretowe,

Stanisław  Samostrzelnika (miniatura i polichromia) Niektóre prace: polichromie w kościele i w klasztorze Cystersów w Mogile (ok. 1520-1541),

Biskup Tomicki zlecił Samostrzelnikowi wykonanie miniatur do „Ewangelistarza” (1533-1534), „Pontyfikału wielkoczwartkowego” (przed 1535) oraz do kodeksu z tekstem „Katalogu arcybiskupów gnieźnieńskich Długosza” (1530-1535). Zapewne ostatnie z tych dzieł zainspirowało bp Tomicki zamówił dwa portrety: Piotra Gamrata

modlitewniki Zygmunta Starego (1524) oraz królowej Bony, W. Gasztołda, Krzysztofa Szydłowieckiego (wszystkie 1527), Żywoty arcybiskupów gnieźnieńskich (1530-1535), ewangeliarz P. Tomickiego (1534).

Portret  renesansowy  Marcina Kobera– Prace: portret Zygmunta III (1592, na blasze), Anny Austriaczki, Anny Jagiellonki, portret całopostaciowy i trumienny Stefana Batorego, miniatury królewskie.

Malarstwo wolniej od rzeźby „przestawiało się” ze średniowiecza na renesans. Było to spowodowane między innymi mniejszą ilością malarzy od rzeźbiarzy w Polsce. W warsztatach miniatorskich w Krakowie gdzie sztuka renesansu rozkwitała powstawało coraz więcej miniatur o tematyce świeckiej. Przykładami takich miniatur są: Graduał Jana Olbrachta (stworzona w latach 1501-1506), Pontyfikat Erazma Ciołka (namalowana około 1525 r.). Wybitnym twórcą w Krakowskich warsztatach miniatorskich był Stanisław Samostrzelnik. Ozdobił on iluminacjami liczne dokumenty (np. Przywilej opatowski), księgi liturgiczne (np. modlitewniki Zygmunta Starego), oraz inne księgi (np. Żywoty arcybiskupów gnieźnieńskich). Samostrzelnik był twórca nowego gatunku malarstwa: samodzielnego wizerunku człowieka, wolnego od powiązań ze sceną religijną. W tym gatunku namalował portret biskupa Tomickiego. Portret ten zaliczany jest do serii współczesnych portretów z klasztoru Dominikanów w Krakowie. Nieznany malarz zainicjował w Polsce nową tematykę historyczną malując około 1515 roku obraz pt. Bitwa pod Orszą. Najbardziej interesującą dziedziną malarstwa XVI w. Były portrety. Powstawały wtedy liczne portrety królewskie, magnackie i mieszczańskie charakterystyczne dla epoki renesansu. Ważniejszym twórcą portretów w Polsce był Marcin Kober. W malarstwie ołtarzowym zaczęła zanikać sztuka gotycka pod wpływem manieryzmu niderlandzkiego. Zaczęto dekorować ściany i sufity drewnianych kościołów, na których malowano np. postacie grajków.