Na skrzyżowaniu naw oraz ponad przęsłem zachodniego chóru wznoszą się kopuły o oktogonalnych bębnach, które na zewnątrz w formie przypominają wieże. Ponadto oba chóry flankują pary wież na planie okrągłym o stożkowych hełmach.

Wnętrze nakryte jest sklepieniem krzyżowym wspartym na masywnych półokrągłych półfilarach przylegających do kwadratowych filarów międzynawowych. Powyżej arkad międzynawowych wznoszą się ściany nawy głównej z płytkimi wnękami, które zgodnie z porządkiem systemu wiązanego mieszczą pary ślepych arkad i okien. Ponad parami okien umiejscowionymi w najwyższej partii ścian, znajdują się jeszcze niewielkie okulusy (Oculus, okrągłe okno, zazwyczaj przeszklone, bez ozdobnego obramienia, umieszczone w szczycie kopuły lub na ścianie i przepuszczające do wnętrza światło i powietrze).

Od strony zewnętrznej katedra prezentuje typ architektury romańskiej jaki wykształcił się w dobie dynastii salickiej a osiągnął swoje apogeum w okresie panowania Hohenstaufów. Od strony plastycznej, zaakcentowane zostały obydwa chóry wraz z absydami i wieżami. Okna zamknięte półkoliście, niewielkie rozety (na elewacji wschodniej) mają profilowane obramienie. Podobnie zdobione są nisze oraz ślepe arkady.

Elewacja wschodnia, powyżej ukrytej wewnątrz absydy, na wysokości trzeciej kondygnacji ma trzy duże okna półkoliście zamknięte. Powyżej znajduje się galeria arkadowa. Fryz arkadkowy wieńczy poszczególne kondygnacje elewacji chórów i wież zaznaczone za pomocą gzymsów, oraz szczyty wieńczące ściany.

Galerie arkadowe rozmieszczone są w najwyższej partii ścian absydy chóru zachodniego oraz wież powyżej obydwóch chórów. W przypadku chóru zachodniego galerie arkadowe znajdują się na tej samej wysokości co w przypadku wież bocznych, co nadaje silny akcent plastyczny tej części kościoła. Okna wież bocznych rozmieszczone są przede wszystkim w górnych kondygnacjach, niektóre z nich mają kształt tryforiów.

Architektura elewacji zewnętrznych korpusu nawowego jest skromna. Ściany nawy głównej są jedynie artykułowane lizenami, wieńczy je fryz arkadkowy. Okna korpusu nawowego o ościeżach profilowanych zachowały swój późnoromański kształt.

Papież  Grzegorz VII  (1073-1085) reformator kościoła, wprowadza koncepcje oddzielenia kościoła od państwa. Kościół odrębna strukturą sakralną oddzieloną od struktury świeckiej regnum. Za tą koncepcją szły większe wpływy kościelne i umniejszenie władzy cesarskiej. Cała ówczesna Europa podzieliła się na dwa obozy pro – papieski i pro – cesarski (Henryk IV (Niemcy))

1122r konkordat papieski – Cesarz zrzekł się inwestytury, nadawania biskupstwa, nominacji kościelnych.  Cesarz zachował prawo nadawania ziemi – lenna.

Konflikt ten miał swoje odbicie w architekturze, fundacje cesarskie – katedralne, natomiast założenia klasztorne benedyktyńskie wiążą się z opozycją wobec cesarstwa.

Jednym z największych założeń benedyktyńskich to Hirsau (południe niemiec).

Wilhelm z Hirsau. W 1069 r. został opatem w Hirsau. Na stanowisku tym okazał się mężem rozważnym, dalekowzrocznym, szanowanym przez wielu, na których też wywierał wpływ niemały. Chętnie wstępowano do kierowanego przezeń klasztoru. W latach 1075-1076 przebywał w Rzymie, gdzie od Grzegorza VII uzyskał potwierdzenie przywilejów opactwa. Uczynił zeń ośrodek konfederacji, dla której zaadaptował zwyczaje kluniackie (Cluny). Odrzucały zdecydowanie inwestyturę świecką, ale przyjmowały kościelną. Nie dopuszczały do zawłaszczania kościołów i posług duszpasterskich, a wyborom opata zapewniały swobodę. Nie zdążały też do takiej centralizacji, jaką praktykowano w Cluny. Zmarł 5 lipca 1091 r. Jako błogosławionego wspominano Wilhelma w opactwie w Hirsau.

Kościół pw. Piotra i Pawła w Hirsau datowany jest na 1083 – 1092r to duża trójnawowa bazylika z transeptem i bardzo rozbudowaną wsch. częścią układ schodkowy, zamknięte prostą ścianą (brak absydy). Wsch. część zamknięta siedmioma niszami, wnękami ołtarzowymi.

Część zach. Rozbudowana zmonumentalizowana, przedsionek zwieńczony wieżami. Kościół w Hirsau jest niemiecką wersja opactwa francuskiego Cluni.

Reforma w Cluni – podporządkowanie się papieżowi, odsunięcie władzy cesarskiej od kościoła. Klasztory, które przyjęły reformę były pod zwierzchnictwem Cluni, w konsekwencji pod zwierzchnictwem papieża. Hirzau przyjęło tą reformę wpisując w to wszystkie niemieckie opactwa.

W tych czasach kościół benedyktyński zamknął się na wiernych, stąd rozbudowa części zach. przedsionek dla uczestnictwa świeckich, dla mnichów kolejne ołtarze we wnękach w części wsch. Dla niewyświęconych mnichów stworzono dodatkowy chór tzw. chór mniejszy – minor.

Bazylika z podporami kolumnowymi, kapitel z dekoracją półkola, prosty, czysty w kształcie i formie nawa środkowa sklepiona jako strop, w nawach bocznych sklepienie kolebkowe.

Wiek X i XI to okres wielkiej rywalizacji między katedrami niemieckimi Moguncja, Trewir, Magdeburg z tymi ośrodkami wiąże się tradycja koronowania króla, przewodniczenie w synodach, wpływy polityczne. W czasach ottońskich prymat i wikariat nadawany był przez papieża. Godność wikariusza Rzymu  otrzymała katedra w Trewirze w 999r.

937r – Otton I funduje opactwo benedyktyńskie (na terenie obecnej katedry)

955r – otrzymuje godność katedry

968r – nadanie arcybiskupstwa dla Magdeburga – pochówek Ottona I w katedrze w Magdeburgu Obecność relikwii dała Magdeburgowi przewagę nad innymi biskupstwami  min. Relikwie św. Maurycego, dodatkowo Otton I zwoził z Rzymu przeróżne relikwie. Po dalszej przebudowie powstała katedra gotycka I poł. XIII w wprowadzono spolia i inne celowe elementy architektoniczne z innych budowli. Tradycja spoliów sięga antycznego Rzymu (w łuku triumfalnym Konstantyna Wielkiego wykorzystano obiekty z II w z czasów cesarzy złotego wieku). Spolia w katedrze w Magdeburgu wprowadzono z budowli ottońskich – kolumny (gdzie uprzednio w kapitelach były przechowywane relikwie)  umieszczono w absydzie głównej, pomiędzy  w wnękach (płycinach) umieszczono relikwie.

Figury powstały około 1250 i dziś znajdują się w przedsionku północnego wejścia do transeptu, jednak pierwotnie stały w innym miejscu katedry.

Traktat w Verdun 843r

Na mocy Traktatu w Verdun zawartego w 843 roku państwo Karola Wielkiego podzielono między synów Ludwika I Pobożnego: Lotara, Karola Łysego i Ludwika Niemieckiego. Podział ten położył podwaliny pod powstanie w przyszłości Francji i Niemiec. Traktat z Verdun z 843 roku, doprowadził do podziału na Franków wschodnich i zachodnich

Stworzone przez Karola Wielkiego państwo, podobnie zresztą jak wcześniej monarchia Chlodwiga, nie przetrwało próby czasu. Stworzone za pomocą oręża nie miało – poza osobą władcy i religią chrześcijańską – żadnej wspólnej więzi. Utrzymywało się po śmierci Karola jeszcze prawie 30 lat pod rządami najmłodszego syna Karola, Ludwika zwanego Pobożnym, który objął tron w 814 roku, zachowując tytuł cesarski. Jednak Ludwik nie dorównywał ojcu zdolnościami i nie radził sobie ze wzrostem nastrojów separatystycznych oraz buntami. Sytuację komplikowały dodatkowo najazdy Wikingów, Arabów oraz Węgrów.

Po śmierci Ludwika, która nastąpiła w 840 roku państwo podzielił najstarszy z braci, Lotar:

Lotar otrzymał wraz z tytułem cesarskim część środkową w skład której wchodziły Italia oraz szeroki pas ziem ciągnący się wzdłuż Renu od Alp aż po Morze Północne. Był to obszar niejednolity pod względem geograficznym i etnicznym.

Dzielnica położona na wschód od posiadłości Lotara, zamieszkana głównie przez ludność pochodzenia germańskiego, przekazana została Ludwikowi zwanemu później Niemieckim.

Część zachodnią, zasiedloną przez ludność mówiącą przeważnie językami romańskimi, otrzymał najmłodszy z braci, Karol Łysy.

Podział przeprowadzony w Verdun okazał się nietrwały. Zmieniali go kilkakrotnie walczący ze sobą potomkowie Ludwika Pobożnego. W latach 885–887 ziemie dawnego imperium znalazły się ponownie w rękach tylko jednego władcy, cesarza Karola Grubego, prawnuka Karola Wielkiego, ale już na przełomie 887/888 roku nastąpił ostateczny rozpad dziedzictwa Karola Wielkiego. W Burgundii i Italii, stanowiącej teraz konglomerat kilku ośrodków władzy, niezależnymi władcami ogłosili się miejscowi możnowładcy. Nieco dłużej utrzymali się Karolingowie w królestwach zachodnio- i wschodniofrankijskim, ale utracili tytuł cesarski.

Jednak podział nakreślony w traktacie z Verdun i późniejszy, ostateczny podział monarchii karolińskiej miał ogromne znaczenie dla losów Europy. Na gruzach imperium Karolingów wyrosły bowiem państwa, których mieszkańcy zaczęli dostrzegać i akcentować swoją odrębność od sąsiadów, co z czasem doprowadziło do wykształcenia się wielu współczesnych europejskich narodów.

919r Henryk I zostaje królem, dynastia Ludolfingów – panują 100 lat

Henryk I (876-936), król od 919 r. Władca z rodu saskich Ludolfingów, założyciel dynastii saskiej. Ludolfingowie bardzo szybko rozbudowali swoje saskie władztwo, a dochody płynące z posiadłości ziemskich i zasobów ludzkich, sprawiały, że ród ten zaczął pretendować do objęcia władzy najwyższej w jednoczącym się państwie. Po śmierci Konrada I, który zresztą na łożu śmierci miał wyznaczyć Henryka na swojego następcę, panowie feudalni na zjeździe we Fritlarze w 919 r. wybrali Henryka swoim królem. Szybko podporządkował sobie książąt niemieckich jednocząc plemienne księstewka w jedno wczesnofeudalne państwo.

Henryk był tym, który zjednoczył państwo niemieckie i stworzył podstawy jego przyszłej potęgi. Prawdopodobnie myślał o koronie cesarskiej, jednak planów tych nie zdołał zrealizować. Zmarł w 936 r. pozostawiając tron swojemu synowi Ottonowi I.

936-973r  OTTON I

Otton I Wielki (936-973) – koronował się w Akwizgranie (nawiązanie do tradycji Karola Wielkiego); wzmocnił władzę w Niemczech – podporządkował sobie Kościół, obsadził rodziną lokalne księstwa; podporządkował Rzeszy Burgundię i północne Włochy; w 955 r. wojska Ottona I pokonały Węgrów na Lechowym Polu – koniec najazdów węgierskich na ziemie niemieckie, wzrost znaczenia Ottona I; początek lat 60. X w. – interwencje na Półwyspie Apenińskim, koronacja w Mediolanie na króla Włoch, pomoc udzielona papieżowi w walce z Longobardami. W 962 król niemiecki Otton I koronowany w Rzymie na cesarza rzymskiego, nawiązanie do tradycji imperium rzymskiego. W rzeczywistości Otton I jako władca miał być zwierzchnikiem nie tylko świeckich, ale i Kościoła. Cesarz rozpoczął proces podporządkowania cesarstwu rzymsko-niemieckiemu innych państw i władców europejskich – koncepcja uniwersalizmu cesarskiego. Wywołało to liczne konflikty w Europie i doprowadziło do załamania koncepcji uniwersalizmu. Od XV w. obowiązywała nazwa państwa: Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, która była wyrazem porzucenia idei dominacji Niemiec w Europie i oznaczała ograniczenie władzy cesarsko-królewskiej jedynie do terenów niemieckich.

973-983r   OTTON  II

Otton II (syn Ottona I, 973-983) – walki z opozycją w Rzeszy;

dążenia uniwersalistyczne ujawniły się w planach podporządkowania Słowian. Próby przejęcia zwierzchnictwa nad Włochami – wyprawa do Kalabrii zakończyła się klęską wojsk niemieckich (982) i śmiercią cesarza.

983-1002r   OTTON  III

Otton III (syn Ottona II, 983-1002) – w czasie jego małoletności rządy regencji – osłabienie władzy centralnej; od 995 – samodzielne rządy – koncepcja zbudowania uniwersalistycznego cesarstwa rzymskiego, obejmującego również Bizancjum – Italia, Germania, Galia i Słowiańszczyzna – posiadałyby równe prawa. Niepokoje wewnętrzne w Rzeszy i trudności w Italii zmusiły cesarza do wypraw wojennych. Cesarz Otton III zmarł w Italii w 1002.

Cesarze niemieccy nie mieli wizji stworzenia jednego uniwersalnego państwa – jak wizja Karola Wielkiego do której aspirowali. Władców Ottońskich charakteryzuje cezaropatyzm – uzależnienie biskupów od Cesarza, osłabienie autorytetu papieża na korzyść cesarza. Cesarz miał wpływ na politykę kościelną, lenną. Charakterystyczne dla czasów ottońskich jest czerpanie z czasów karolińskich. Otton I  uważał się za kontynuatora Karola Wielkiego dlatego na swoją koronację wyznaczył Akwizgran.

W architekturze Saksonii ( odgrywała wiodącą rolę, gdyż z Saksonii wywodzić się będą kolejni cesarze) przejawia się sztuka karolińska, łączy z sobą budowle sakralne z mieszkalnymi, z kaplicą w jednym kompleksie architektonicznym. Zasady rezydencjalno – mieszkalne.

Inspiracje miniaturami karolińskimi widać w miniaturach ottońskich.

Następca Ottona III – Henryk II zerwał z ideą państwa kościelnego. Działał na terenie Bawarii i Frankonii, starał się budować własne państwo. 

1002 – 1024r   Henryk II Święty
(ur. 973 r., zm. 1024 r.)

ostatni władca z saskiej dynastii Ludolfingów. Książę bawarski (jako Henryk IV) w latach 995–1005, król Niemiec od 1002 r., cesarz od 1014 r.

Prawdopodobnie Henryk II początkowo przeznaczony był do stanu duchownego. Nauki pobierał m.in. w Ratyzbonie u tamtejszego biskupa Wolfganga. W tym czasie zapoznał się także z reformatorskim nurtem monastycyzmu, mającym swe korzenie w działalności klasztoru w Cluny.

Jako książę bawarski brał udział w wyprawach Ottona III do Italii. Po śmierci cesarza Ottona III (1002 r.), Henryk rozpoczął starania o uzyskanie tronu niemieckiego.

Stosunki polsko-niemieckie po śmierci Ottona III nie były dobre. Nowy władca niemiecki – Henryk II, okazał się zdecydowanym przeciwnikiem ottońskiej koncepcji utworzenia uniwersalnej monarchii, którą popierał Bolesław Chrobry. Wsparcie jakiego udzielił polski władca opozycji w Niemczech, a następnie spory terytorialne doprowadziły do wojen polsko-niemieckich, które toczyły się w latach 1004–1018.

Pytanie:      Na jaki okres przypada sztuka ottońska?

Jest to sztuka, która rozwijała się za panowania dynastii saksońskiej od 919 – 1024r, początek dał jej Henryk I , Otton I, II, III, kończy Henryk II.

Plany kościołów ottońskich

Architektura ottońska czerpała ze wzorców karolińskich, wprowadzając także pewne zmiany. Wpływ bizantyński w budownictwie był mało znaczący. Istotnym wyjątkiem jest kaplica św. Bartłomieja przy katedrze w Paderborn (1017), wzniesiona przez warsztat przybyły z Grecji.

Wśród stosowanych wówczas typów kościołów znajdowały się budowle centralne oraz budowle na planie podłużnym, niemal wyłącznie bazyliki, na ogół bez sklepienia, z transeptem, prostokątnym prezbiterium (chórem), czasem emporami nad nawami bocznymi. W okresie ottońskim ustalił się zwyczaj wydzielania kwadratu, tworzącego się na skrzyżowaniu naw z transeptem (najstarszy przykład – kościół św. Michała w Hildesheim), który stał się modułem, na którym opierano rzut poziomy budowli. Sklepienia nadal były stosowane tylko w kryptach, nawach bocznych lub budowlach centralnych. Nawa główna miała strop lub otwartą więźbę dachową; problem przesklepienia nawy głównej został rozwiązany dopiero w okresie romańskim. Stosowana była przemienność podpór międzynawowych, filarów i kolumn: tzw. nadreńska (A-B-A) i saska (A-B-B-A).

Rozwinął się wynalazek ottoński krypta halowa – duża przestrzeń uzyskująca różne kształty z podporami, układ halowy, lub krypta obejściowa.Sklepienie – pojawia się w pomieszczeniach kryptowych – sklepienie krzyżowe.

kaplica św. Bartłomieja 1017r

Za czasów Ottona III (1000r), żoną Ottona III była cesarzówna bizantyjska i efekty tego związku widać wyraźnie w sztuce, plastyce – szczególnie relikwiarze.

Przykładem jest kaplica św. Bartłomieja 1017r. przy katedrze  w Padeborn. Budowniczowie kaplicy pochodzili z Bizancjum, wnętrze kaplicy jest halowe sklepienie w kształcie kopułek, podpory w charakterze bizantyjskim – głowice.

Kościół św. Michała w Hildesheim 1010 – 1033 – arch. Ottońska

kościół kanoniczek, 961-983 Gernrode

charakterystyczna budowa kościoła pielgrzymkowego arch. Ottońska, zał. dwuchórowe, trójnawowa, emporowa

Architektura karolińska (768-843)

Architektura nosiła charakter państwowy – wyrażała ideę legitymizacji władzy cesarskiej.

Źródeł inspiracji szukała w antyku grecko-rzymskim i kulturze starochrześcijańskiej – stąd była to odnowa i zarazem ciągłość, która stworzyła po raz pierwszy od czasu imperium Justyniana Wielkiego – jedność kulturową tej części kontynentu europejskiego, raz na zawsze wskazując kierunek rozwoju kultury europejskiej w oparciu o chrześcijaństwo i starożytność:

rzymskie inspiracje

– kolumny z kapitelami jońskimi, korynckimi lub kompozytowymi (czasem były to spolia)

– kanelowane pilastry

– motyw łuku triumfalnego

– monumentalność i okazałość

starochrześcijańskie

– układ bazylikowy z transeptem rzymskim (bazylika św. Piotra w Rzymie)

– krypta półkolista (okrężna)

– małe okna, wysoko umieszczone

– arkady międzynawowe wsparte na kolumnach i zamknięte łukami półkolistymi

– płaskie stropy – sklepione były tylko krypty

Nowością było eksperymentowanie z bryłą:

– układ dwuchórowy – silne zaakcentowanie wschodniego i zachodniego zamknięcia budowli

– Masyw Zachodni (Westbau)

– Rozwija formę krypty – krypta krzyżowa i halowa. Można się do nich dostać z nawy środkowej lub z ramion transeptu

– Wydzielenie arkadami skrzyżowania, opartego na kwadracie

– Wprowadzenie wież nad skrzyżowaniem (Fulda i Centula – tu jeszcze okrągłe i drewniane) oraz po bokach chóru – które w dalszym etapie doprowadzą do wielowieżowej formy „zamku Bożego”

– Porządkuje założenie klasztorne (idealny plan St.-Gallen) – sporządzony na podstawie ustaleń synodu opatów w Akwizgranie w 817. Zgodnie z regułą św. Benedykta z 529 roku wokół kościoła i krużganków klasztornych zgrupowana jest zabudowa jakby samodzielnego „miasta”, z budynkami mieszkalnymi, stajniami, gospodą, szkołą, spichlerzami, domami dla pielgrzymów, itp.

Dekoracja:

– nie udało się wypracować samodzielnej dekoracji rzeźbiarskiej

– gł. rolę odgrywało malarstwo ścienne i mozaiki

– nowością było zastrzeżenie konchy apsydy dla wizerunku Chrystusa na Majestacie 4 symbolami Ewangelistów.

Zapowiedź architektury romańskiej:

– addycyjność brył i przestrzeni – bazylikowy układ z transeptem

Architektura  ottońska (919-1024)

Karolińskie dążenie do jedności kulturowej i ponowne wskrzeszenie idei cesarstwa zostało podjęte przez królów frankijskich saskiej dynastii, zapoczątkowane przez Henryka I (919-936) i uwieńczone cesarską koroną przez OTTONA I WIELKIEGO (936-973, koronacja w Akwizgranie 936, koronacja na cesarza w Rzymie w 962).

Sztuka ottońska przygotowuje kanon formalny sztuki romańskiej.

CHARAKTERYSTYKA STYLU:

Rozwija dalej karoliński pomysł krypty halowej, masywu zachodniego, budowli centralnej, założenia dwuchórowego, zwiększania liczby wież, stosuje dwubarwne klińce w łukach arkad. Kontynuuje tendencję do monumentalizowania budowli.

Bazylika czasów ottońskich staje się bardziej przestronna. Złożona z prostych brył geometrycznych pozbawionych na zewnątrz detalu architektonicznego – o kubicznej niemal przejrzystości i wyważeniu (addycyjność brył), przy grubych, kamiennych murach sprawia niekiedy wrażenie zbyt surowej i przyciężkawej. Narasta tendencja do geometryzacji i upraszczania form.

Wzorem wcześniejszych rozwiązań nie wprowadza sklepień do nawy głównej (→strop drewniany). Sklepienia (→kolebkowe, krzyżowe, klasztorne, z gurtami lub bez) stosowane są jedynie w kryptach, ewentualnie w przestrzeniach bocznych.

Wnętrza dwukondygnacyjne: arkady międzynawowe oparte na kolumnach o łukach pełnych + małe, rozglifione okienka półkoliście zamknięte tuż pod koroną muru nawy głównej; rzadziej trzykondygnacyjne z emporą nad nawami bocznymi. Charakterystyczne dla tej architektury jest pozostawianie dużych powierzchni gładkich ścian, pierwotnie pokrytych freskami.

NOWOŚCI ARCHITEKTONICZNE:

1. Przemienność podpór: typ saski → A-B-B-A i typ nadreński → A-B-A

2. Kwadratura saska → system wiązany

3. Murowane wieże na skrzyżowaniu naw

4. Kapitel kostkowy

5. Empory „anielskie” w ramionach transeptu

6. Ślepe nisze w grubości muru we wnętrzu obiektów sakralnych

Obie położyły znaczący wkład w rozwój sztuki romańskiej w Europie.

Architektura romańska ok. 1000 do 1125r

Cechy charakterystyczne architektury romańskiej:

• grube mury,
• sklepienie kolebkowe (o kształcie walca, ciężkie, masywne) lub krzyżowe (dwie skrzyżowane kolebki, tworzące krzyż),
• prostota form,
• mało zdobień, w kościołach jedynie rzeźby bądź płaskorzeźby,
• budowle z zasady są obronne,
• okna małe, wąskie jak strzelnice, położone wysoko, zakończone półkolistym łukiem,
• jedna lub trzy nawy, z których środkowa jest największa,
• mroczne wnętrza,
• ołtarz zorientowany na wschód (w stronę grobu Chrystusa).

Malarstwo i rzeźba w stylu romańskim

Rzeźba w stylu romańskim podporządkowana była architekturze. Wypełniała portale, zdobiła kapitele, wsporniki. Motywy czerpane były ze świata roślin lub zwierząt. Często rzeźbiono także figury ludzkie w scenach biblijnych lub alegorycznych.

Malarstwo było podobnie jak rzeźba związane z budowlami, głównie kościelnymi. Tworzono freski – malowidła wykonywane na ścianach, na nie zeschniętym tynku, mozaiki (to wpływ Bizancjum, widoczny zwłaszcza we Włoszech), witraże i miniatury (ilustrowano ręcznie księgi, plakietki, puzderka). Malowano w charakterystyczny sposób: najpierw obrysowywano kontur postaci, później zaś kolorowano. Postaci zazwyczaj występowały na złotym i srebrnym tle. Tematyka była głównie biblijna, często malowano także motywy roślinne.

Zabytki sztuki romańskiej

Do najbardziej znanych zabytków europejskich należą: Bazylika w Vezelay, katedra w Pizie (XI w.), kościoły w Issoire, Eunate, Saint Martin de Londres, Saint-Sulpice.

Architektura  gotycka od poł XIIw do ćwierci XVIw

Powstanie gotyku jako stylu wiąże się z przebudową kościoła w Saint-Denis pod Paryżem w latach 1140-1144. Czasowo gotyk obejmuje stulecia od XII do XV. Rozwijał się on w trzech fazach: wczesnej (1144-1200), dojrzałej (XIII i XIV wiek) i późnej (XV wiek).

Cechy charakterystyczne architektury gotyckiej

Przy budowie kościoła w Saint-Denis po raz pierwszy zastosowano sklepienie krzyżowo-żebrowe, mury podparto z zewnątrz w miejscach szczególnie obciążonych i zastosowano łuk ostry, by zmniejszyć rozpieranie sił ciążących. Architekta nie krępował już więcej system wiązany, mógł łuki rozpinać na dowolnej wysokości i tworzyć monumentalne kościoły, skierowane wertykalnie – do góry. Mógł także wypruwać ściany (ponieważ nośne były tylko ściany pod żebrami krzyżowymi) i tworzyć tam witraże. Sztuka gotycka nie była zdominowana przez kościoły. Tworzono także ratusze, zamki warowne, sukiennice, hale targowe, kamienic mieszkalne, fortyfikacje i warowne bramy. Mimo to standardową budowlą, najbardziej kojarzoną z gotykiem pozostał kościół.

Jako cechy architektury gotyckiej można wymienić:

• monumentalizm budowli,
• kościoły wysokie, smukłe, jasno oświetlone,
• akcentowanie kierunków wertykalnych (w górę),
• sklepienie krzyżowo-żebrowe,
• ostre łuki,
• mury silnie przeprute,
• diafania – przeświecone ściany
• ogromne okna, zajmujące często całe ściany, zakończone ostrym łukiem, wypełnione witrażami (obrazami tworzonymi z kawałków kolorowego szkła),
• kościoły zwykle trzynawowe (rzadko 5), bazyliki z półkolistym chórem,
• nad głównym portalem zwykle mieściła się rozeta (okrągłe okno z witrażem)
• wprowadza model szkieletowy – pokazany na zew., sklepienia zawiesza się coraz wyżej np. na 48m

Sztuka gotycka najżywiej rozwijała się we Francji, gdzie na przełomie XII i XIII wieku powstały katedry w Paryżu, Amiens, Reim, Laon, Rouen, Beauvais. Do zabytków sztuki gotyckiej należą także opactwa w Royaumont i Opactwo Weimarskie.

Sainte-Chapelle  1248r  kaplica królewska

Ufundowana przez króla Francji Ludwika IX jako miejsce pochówku cennych relikwii Chrystusa z koroną cierniową na czele oraz świętych patronów Francji. Należy do cennych przykładów architektury gotyckiej ściśle zintegrowanej z gotyckim wystrojem z dziełami malarstwa ściennego i witrażowego oraz rzeźbami zawierającymi bogate treści ideowe podkreślające Chrystusa jako Najwyższego Króla, a co za tym idzie potęgę władzy monarszej we Francji. Swoim wyglądem nawiązuje do relikwiarzy skrzynkowych, powszechnych już w złotnictwie doby romanizmu. Jest przykładem sztuki dworskiej o wysokim znaczeniu dla rozwoju architektury sakralnej, stanowi wzór dla licznych gotyckich kaplic zamkowych w Europie Łacińskiej.

Oratorium zostało wzniesione w 806 roku dla Teodulfa, biskupa Orleanu. Była to prywatna kaplica, stanowiąca część willi Teodulfa, pierwotnie wybudowana na planie krzyża greckiego. Architektem budowli był Odo, pochodzący z Armenii, zapewne ten sam, który wzniósł kaplicę pałacową dla Karola Wielkiego w Akwizgranie. W XI wiek w oratorium wybuchł pożar, w związku z czym zostało przebudowane. Kolejne modyfikacje miały miejsce w XV, XVI i XIX wieku (ta ostatnia prowadzona była przez architekta JusteLischa).

Wschodnia apsyda ozdobiona jest mozaiką, datowaną na IX wiek. Jest to jedyna mozaika pochodząca z tego okresu, która zachowała się we Francji, a odnaleziona została przez przypadek ok. 1820 roku pod warstwą farby wapiennej. Mozaika ma 9 m² i składa się ze 130 tys. płytek. Przedstawia Arkę Przymierza z dwoma aniołami na tle rozgwieżdżonego nieba, między którymi widoczna jest ręka Boga.

W 612 r. w Sankt Gallen powstała pustelnia założona przez irlandzkiego mnicha św. Galla, przekształcona później w ośrodek zakonny. Od 720 oku istniał tam klasztor – opactwo benedyktynów. W wiekach IX–XI jeden z najważniejszych europejskich ośrodków kultury monastycznej i sztuki.

Zabytki

Późnobarokowy zespół budynków opactwa (z XVIII wieku) zbudowany w miejscu średniowiecznego klasztoru benedyktynów, z zachowaną kryptą z X wieku. Założycielem kantonu był mnich św. Gall (Gaweł), który traktował to miejsce jako swoją pustelnię. Działo to się w VII wieku. Miasto zostało przekształcone w ośrodek zakonny, kiedy ok. 720 roku powstało tam opactwo, a w 747 zostało opactwem benedyktynów (mniej więcej w tym samym okresie powstało opactwo benedyktynów w Mont-Saint-Michel we Francji).

Opactwo jest doskonałym przykładem wielkiego karolińskiego założenia monastycznego. Zostało przebudowane w późniejszym okresie i dziś kościół (a zwłaszcza wnętrze) reprezentuje późny niemiecki barok. W dawnych piwnicach na wino – dziś lapidarium – znajdują się relikty z czasów powstawania opactwa. Katedra Sant Gallus i Otmar (prawdziwa nazwa, pochodząca od założycieli), ma konstrukcje przyporową z rotundą i podwójnym chórem. Do katedry przylega dawny dziedziniec-biblioteka – jedna z najbogatszych i najstarszych na świecie, zawierająca cenne rękopisy, m.in. najstarszy znany na świecie rysunek na pergaminie przedstawiający plan opactwa. W barokowych wnętrzach zgromadzono 150 tys. zbiorów, w tym 2 tys. starych ksiąg rękopiśmiennych, z tego 400 sprzed 1000 roku. Między innymi znajdują się tam bogato ilustrowane manuskrypty irlandzkie i karolińskie. Posiada ona również około tysiąca inkunabułów. W odróżnieniu od większości bibliotek przyklasztornych, Statsbibliothek St. Gallen jest światowym centrum naukowym, umożliwiającym szerokie prowadzenie prac badawczych.

Plan klasztoru w Sankt Gallen

Plan klasztoru w Sankt Gallen – zachowany do dziś plan założenia klasztornego w Sankt Gallen, datowany na ok. 820 (okres karoliński). Plan ma wymiary 112 cm x 77,5 cm, został wykonany na pergaminie, a przechowywany jest obecnie w bibliotece klasztornej w Sankt Gallen. Uważany jest za wzorcowy, idealny plan klasztoru.

Plan klasztoru został sporządzony z uwzględnieniem reguły św. Benedykta, w oparciu o rozkład rzymsko-brytańskiego obozu wojskowego. Natomiast koncepcję claustrum, tworzonego przez pomieszczenia zgrupowanego wokół krużganków zainspirowano rzymskim domem z perystylem. Plan przedstawia kościół wraz z otaczającymi go zabudowaniami, dzięki którym klasztor był w dużej mierze samowystarczalny. Obok pomieszczeń dla mnichów i opata, na terenie klasztoru umieszczono budynki gospodarskie, warsztaty, stodoły, obory, spiżarnie, szpital, szkołę, ogrody, cmentarz i inne.

Pierwsza zmiana została wymuszona oddolnie przez pielgrzymowanie ludzi do miejsc pochówku świętych. (dla Karolingów i Ottonów miejscem pielgrzymek jest Jerozolima i Rzym)

Cel pielgrzymek jest nadal religijny aczkolwiek pielgrzymować zaczynają wszyscy już w czasach Karolingów jest to polityczny aspekt, który obejmuje ludność od najniższych warstw społecznych z władzą włącznie.

W XI i XII w wzrasta znaczenie Santiago de Compostela (spada zainteresowanie pielgrzymkami do Rzymu z powodu konfliktu papiestwa z cesarstwem). Santiago de Compostela przejmuje dużą część pielgrzymujących, św. Jakub symbolem walki z rekonkwistą – innowiercami.

W zależności od punktu wyjścia wyprawy można było wybrać jedną z 4 tras. Na trasach spotykamy miejsca z kościołami najczęściej rozbudowanymi z innych kościołów, kształt tych kościołów jest wynikiem funkcji, które spełniały jako miejsca przystankowe na trasie pielgrzymki.

Kościoły na trasie pielgrzymkowej:

1. kościół św. Marcina Tours (uzdrowiciela)  rzut nie zachował się
2. Limoges (Limoż) nie zachował się
3. Conques (Kąk)
4. Św. SerninTuluze 1080r- poł XIIw

5. Katedra w Santiago de Compostela Katedra w Santiago de Compostela jest jedną z największych dzieł architektury romańskiej w Hiszpanii i najważniejszych świątyń w średniowieczu. Bogata w liczne dzieła sztuki, przede wszystkim romańskiej rzeźby, takie jak Puerta de las Platerias (Brama Złotników), czy Pórtico da Gloria (Portal Chwały). Inną osobliwością katedry jest Botafumeiro – wielka kadzielnica o ponad 700-letniej historii. Zawieszona jest na sklepieniu, na skrzyżowaniu naw. Dwupoziomowy kościół jest trójnawową bazyliką z szerokim transeptem, oraz prezbiterium z półkolistą apsydą. Prezbiterium obiega ambit z wieńcem promieniście dobudowanych kaplic. Przy wschodniej stronie transeptu dobudowane są absydki. Układ przęseł sklepienia – przechodzący, sklepienie kolebkowe na gurtach, w nawach bocznych najczęściej sklepienie krzyżowe.

6. Moissac (czyt.Młasak) Langwedocja, opactwo benedyktyńskie.

7. Kościół opacki Marii Magdaleny,  Vezelay, Burgundia

8. Kościół Saint-Etienne Nevers  1083r Trójnawowa bazylika z gurtem w sklepieniu w niektórym miejscu występuje łuk ostry. Rozbudowana partia wsch. Z obejściem, wysokie nawy środkowe, jednakowy rytm podpór. W Burgundii naśladowano antyk w detalach architektonicznych ponieważ ten teren był nasycony budowlami rzymskimi.

9. Kościół Sant Lazar, Autun, pocz. XII w Bazylika św. Łazarza była inspiracja dla arch. gotyckiej. Nowe doświadczenia w dziedzinie sklepień, pojawiają się łuki ostre, podział na przęsła system przechodzący

Na tym terenie najwcześniej rozwinęła się arch. Romańska.

Kościół owerniacki – bazylika trójnawowa z transeptem na planie krzyża łacińskiego z ambitem, z dostawionymi kaplicami.

Typ kościoła owerniackiego był impulsem dla rozwoju kościołów romańskich. Na skrzyżowaniu naw w transepcie pojawiają się wieże.  Jest to układ z emporami nad nawami bocznymi również sklepionymi, sklepienia empor stanowiły wsparcie konstrukcyjne, przesklepione półkolebką lub kolebką

Rzeźba architektoniczna występuje w tym kościele w postaci półkolumn zakończonych kapitelem z głowicą z dekorem figuralnym.

Portalz dekoracją figuralną, pojawiają się kapitele wywodzące się z arch. Antycznej, koryncki akant tworzy oprawę dla figur , w kapitelach występuje zjawisko niepowtarzalności formy, wątek psychomachi (walka cnót z przywarami)